Абылайға көңілі қалған тұста
Тәтіқараның тарихи орны
Тәтіқара — Абылай ханның тұстасы, қалмаққа қарсы жорықтарға қатысып, сол жорықтарды жырмен өрнектеген ақын. Ол тек сыртқы жауға қарсы күрес рухын көтерумен шектелмей, заманының шындығын бүкпесіз айтуымен ерекшеленеді. Жорықтың нақ ортасында жүріп, қолдың еңсесін көтеріп, жігерін жанитын сөз айтқан импровизатор ретінде танылады.
Ғалымдар пікірі Тәтіқара мұрасын жыраулық дәстүрдің жалғасы ғана емес, сонымен бірге жазба әдебиетке тән нақтылық пен ой жинақтау тәсілдері байқалатын өтпелі құбылыс ретінде де қарастыруға мүмкіндік береді.
Жорық жыры және жауынгер рух
Тәтіқараның Бөгенбай қолымен қалмаққа қарсы шабуылдарға қатысып, жалынды жырларымен күреске дем бергені айтылады. Оның шығармаларынан қол бастаған батырлардың ерлік дәстүрін үлгі етіп, сарбазды алға ұмтылдыратын ұраншыл пафос анық сезіледі.
Қиын шақта айтылған жыр
1946 жылы “Әдебиет және искусство” журналында (7–8 сандары) жарияланған өлеңнің шығу тарихы осындай жағдаймен байланыстырылады: қол қысылшаң күйге түскенде, жауынгер намысын ояту үшін айтылған.
Қамыстың басы майда, түбі сайда,
Жәнібек Шақшақұлы болат найза.
Алдыңнан су, артыңнан жау қысқанда,
Ер жігіттің ерлігі осындайда.Бұл шумақта ақын батырлар ерлігін үлгі етіп, алдағы судан да, арттағы жаудан да тайынбай, батыл қимылға шақырады.
Жырдың ішкі логикасы айқын: тығырыққа тірелген сәт — ерліктің сыналар шағы. Тәтіқара батырлардың атын атай отырып, олардың өшпес даңқын көпке өнеге етеді, ал қалың қолды шегінбеуге, ілгері ұмтылуға жетелейді.
Шындықшылдық және ханға айтылған сын
Тәтіқара — өз дәуірінің шындығын жасырмай жырлаған батыл ақын. Кейбір айқастарда Абылай бастаған қолдың табансыздық танытқан тұстарын да бүкпелемей айтады. Қолжазба деректерде оның Абылайға сын сөз айта алғаны көрсетіледі. Бұл сипат Тәтіқараны хан маңындағы мадақтаушыдан гөрі, қажет жерде әшкерелеуші әрі сыншы ретінде танытады.
Ол әрдайым хан жағында болып қалмаған: батырлар жағын, әсіресе Олжабайды көбірек қолдағаны айтылады. Олжабай мен Абылай арасындағы, не Бөгенбай мен хан арасындағы келіспеушіліктер күшейген тұста ақынның үні халық мұңына қарай ойысады.
Өткір үн: “ханталау” жайлы сөз
Ақын Абылайдың “асқан-тасқан көңілін” басу керек деген ойды өткір түрде жеткізеді:
Үш жүздің баласы
Ақылдасып, қолдасып
Хан көтеріп еді —
Үш жүздің баласын
Бір ұлындай көрмеді.
Ат құйрығын күзеңдер,
Аллалап, атқа мініңдер,
Ханталау қылып алыңдар!
Мұндай өктем үндің ханға жақпауы заңды. Аңыз бойынша, осы тектес сөздерден кейін ақын мен хан арасы алыстай түседі.
Өмірінің соңы жайлы аңыз және мұрасының сипаты
Халық аңызы бойынша, Тәтіқара сарай маңынан біржола қуылып, жасы ұлғайған шақта жоқшылық көріп дүниеден өткен. Ол шамамен 1780 жылдары, 75 жасқа жуық кезде қайтыс болған деп айтылады.
Тәтіқара тұлғасының жинақы сипаттамасы
- Жорықтың ішінде жүріп, сарбаз рухын көтерген импровизатор.
- Шындықты бүкпей айтқан, қажет жерде ханға да қарсы сөз таба алған ақын.
- Ауыз әдебиеті дәстүрін сақтай отырып, жазба мәдениетке тән жинақылық белгілерін де танытқан тұлға.
- Аңыздық баяндауларда: кедейшілік көрсе де, ешкімге бас имей өткен өткір тілді шешен.
Санат: KZ портал — Қазақша рефераттар жинағы