Дәрілік өсімдіктер
Кіріспе
Алоэ өсімдігінің емдік шипасы бар деген қағиданы негізге ала отырып, мен алоэнің ерекшеліктері мен емдік қасиеттерін зерттеуге бел будым. Бұл тақырыпты таңдауыма жетекшім мен атам ықпал етті. Бала күнімнен бөлме өсімдіктерін өсіріп, күтіп-баптауды ұнататынмын. Уақыт өте келе өсімдіктердің, әсіресе дәрілік түрлерінің адам өмірі мен денсаулығына тигізетін пайдасы мені ерекше қызықтырды.
Қоршаған ортаның адамға әсері зор. Соның ішінде дәрілік өсімдіктердің күнделікті тұрмыстағы маңызы айқын: халық медицинасында олар түрлі сырқаттың алдын алуға да, жеңіл түрлерін емдеуге де қолданылып келген. Өкінішке қарай, жанымызда өсіп тұрған шипалы өсімдіктерді толық тани бермейміз. Егер әрбір саналы азамат табиғат берген байлықты танып, орнымен қолданса, бұл салауатты өмір салтын қалыптастыруға үлкен үлес болар еді.
Зерттеудің мақсаты мен міндеттері
Зерттеудің негізгі мақсаты — алоэ өсімдігінің түрлерін, биологиялық ерекшеліктерін, өсіп-дамуын және емдік-сәндік маңызын анықтау. Сондай-ақ алоэнің ауаны тазарту, шаң мен кейбір зиянды қосылыстарды сіңіру қабілеті туралы толық мағлұмат жинау.
- Ғылыми әдебиеттерге шолу жасап, деректер жинақтау.
- Алоэнің биологиясы мен морфологиялық ерекшеліктерін сипаттау.
- Өсу ерекшеліктерін және көбейту жолдарын анықтау.
- Табиғаттағы және адам өміріндегі пайдаларын жүйелеу.
- Емдік қасиеттерін практика жүзінде қарастырып, қолдану тәсілдерін жинақтау.
Дәрілік өсімдіктердің маңызы
Қазақ халқы ерте заманнан-ақ шөптің қадірін біліп, ем-домды табиғаттан іздеген. Дәрі дайындау дәстүрі ұрпақтан-ұрпаққа жалғасып келген. Қазақстан табиғаты алуан түрлі болғандықтан, өсімдік түрлері де бай: шамамен 6000-ға жуық өсімдік кездеседі, соның ішінде 500-ге жуық түрінен дәрілік зат алынады.
Тарихи сабақтастық
Әл-Фараби, Ибн Сина, Беруни, Әл-Джуржани еңбектері дәрілік өсімдіктерді танып-білу мәдениетінің қалыптасуына ықпал етті.
Қазіргі өзектілік
Аллергия, иммунитеттің төмендеуі және кей дәрілердің жанама әсерлері жиілеген тұста шөппен емдеу тәсілдерінің маңызы артып отыр.
Алоэ өсімдігінің сипаттамасы
Алоэ — көп жылдық мәңгі жасыл өсімдік. Тропиктік және субтропиктік аймақтарда кең таралған. Сабағы жуан, жапырағы шырынды, етті, жиектері тегіс немесе ара тісті болып келеді. Гүлдері қызыл, қызғылт-сары немесе сары түсті, түтікше тәрізді гүлшоғырға жиналады. Үй жағдайында сирек гүлдейді.
Таралу аймағы
Оңтүстік Африка, Африка мен Үндістанның жартылай шөлейттері, Мадагаскар.
Қазақстандағы түрі
Көбіне қолдан өсірілетін түрі — ағаш тәрізді алоэ (Aloe arborescens).
Көбейту және күтім
- Көбейтуі көбіне вегетативті: түбінен шығатын атпа бұтақтарды бөліп отырғызады.
- Жас өсімдікті жыл сайын, ересек өсімдікті 2–3 жыл сайын қайта отырғызған дұрыс.
- Тұқымнан өсіру: ақпан–наурыз айларында себіледі, жылылығы жоғары орта қажет.
Құрамы және биологиялық белсенді заттар
Алоэ жапырағында алоин сияқты антрагликозидтер, шайырлы қоспалар, эфир майлары, ферменттер, микроэлементтер, витаминдер және фитонцидтер кездеседі. Ерекше назар аударатын жайт — оның құрамындағы аминқышқылдарының бірқатары адам ағзасындағы табиғи қосылыстармен сәйкес келеді. Сонымен қатар зерттеулерде күрделі көмірсу — ацеманнан туралы мәліметтер айтылады.
Қолданылатын бөлігі
Жапырағы, сөлі
Жинау уақыты
Жыл бойы
Емдікке лайық жас
Көбіне 3–5 жылдан асқаны
Қарсы көрсетілімдер
Алоэ өнімдерін қолданбас бұрын денсаулық жағдайын ескеру қажет. Кей жағдайларда дәрігер кеңесі міндетті.
- Өт жолдары аурулары
- Бауыр және бүйрек аурулары
- Гипертония
- Геморрой
- Жүктілік кезеңі
Қолданылуы: тұрмыста және халық медицинасында
Күнделікті қолдану бағыттары
- Жапырақ сөлі тәбетті ашуға және ас қорытуды қолдауға пайдаланылған.
- Тері жарақаты, ұсақ кесік, күйік кезінде жапырағын таңу тәсілдері кең тараған.
- Кей дереккөздерде суық тию, тұмау кезінде қолдану үлгілері беріледі.
- Косметикалық мақсатта (маска түрінде) қолдану да кездеседі.
Қолдануға қатысты сақтық
Халықтық рецептілер дәрігердің диагнозын алмастырмайды. Әсіресе балаларға, жүкті әйелдерге және созылмалы ауруы бар адамдарға қолданар алдында маман кеңесі қажет.
Тәжірибеде жиі айтылатын ереже
Жапырақ кесерден бұрын 1–2 апта суаруды азайту туралы ұсыныстар бар; емдікке көбіне жетілген (3–5 жылдық) өсімдік таңдалады.
Алоэнің ықтимал пайдалы әсерлері (мәтіндегі деректер бойынша)
Қабыну кезінде қолдау
Суық тию, жөтел, ангинаға қатысты қолдану мысалдары берілген.
Тері күтімі
Күйік, жара, іріңді жараға жапырағын таңу тәсілдері айтылады.
Ас қорыту
Тәбет ашу, асқазан-ішекке қатысты қолдану үлгілері келтіріледі.
Иммундық қолдау
Бал, жаңғақпен қоспа дайындау түрлері көрсетілген.
Ауыз қуысы
Шаю арқылы қолдану туралы тәжірибе мысалы берілген.
Косметология
Жұмыртқа ақуызымен маска жасау тәсілі аталған.
Практикалық бөлім: тұрмыстық қоспалар
Төмендегі қоспалар — мәтінде келтірілген халықтық рецепт үлгілері. Оларды қолдану алдында қауіпсіздік талаптарын сақтап, жеке ерекшеліктерді ескерген жөн.
Қоспа №1
Жаңа жапырақ сөлін балмен және борсық майымен араластыру тәсілі айтылады; 1 шай қасық қоспаны 1 стақан сүтке қосып ішу ұсынылады (мәтінде туберкулез кезінде күніне 2 рет қолдану көрсетілген).
Қоспа №2 (әлсірегенде)
150 г алоэ жапырағын (тікенімен) езіп, 300 г ыстық бал қосып, қайнағанға дейін жылытып, бір тәулік тұндырып, қайтадан жылыту тәсілі беріледі. Тамақтан 1 сағат бұрын таңертең 5–10 г қолдану ұсынылған.
Қоспа №3 (мұрын қуысы)
Жапырақты езіп, сөлін мұрынға 3–4 тамшыдан тамызу тәсілі көрсетілген.
Қоспа №4 (бронхит)
Сөлін балмен араластырып, күніне 3 рет шай қасықпен қолдану туралы нұсқа берілген.
Қоспа №5 (жараға)
Жапырақты ортасынан кесіп, ылғал жағын жараға таңу тәсілі айтылады.
Қоспа №6 (қышқылдану/қыжыл)
Жапырақты жуып, ұсақтап (ет тартқыштан өткізіп), бал қосып, 1 шай қасықтан қолдану ұсынылады.
Қоспа №7 (суық тию)
2–3 сағат аралығында 5–6 тамшы қолдану жайлы нұсқа келтірілген.
Қоспа №8 (бет маскасы)
Алоэ сөлін жұмыртқа ақуызымен араластырып, аптасына 1–2 рет бетке маска ретінде қолдану тәсілі ұсынылады.
Зерттеу нәтижелері: тәжірибелер қорытындысы
Тәжірибе №1: мұрынға тамызу
- Мақсаты
- Жағдайын жақсарту
- Әдісі
- Әр 5–6 сағат сайын 5–6 тамшы тамызу
- Уақыты
- 25–27 қыркүйек, 2015
- Қорытынды
- Жағдайы жақсарғаны көрсетілген
Тәжірибе №2: күйік пен жараға әсері
- Мақсаты
- Жара мен күйіктің жазылуын бақылау
- Әдісі
- Компресс жасау немесе жапырағын кесіп таңу
- Уақыты
- 02–03 қазан, 2015
- Қорытынды
- Жазылу жылдамдығы жақсы деп бағаланған
Тәжірибе №3: ауыз қуысын шаю
- Мақсаты
- Ауырсынуды бәсеңдету
- Әдісі
- 50% алоэ сөлімен шаю
- Уақыты
- 20–21 қараша, 2015
- Қорытынды
- Ауырсынудың басылғаны көрсетілген
Тәжірибе №4: асқазан және ішек
- Мақсаты
- Асқазан жарасына қатысты бақылау
- Әдісі
- Таңертең аш қарынға күніне 1 рет, 1 ас қасық
- Уақыты
- 02 қаңтар – 30 сәуір, 2015
- Қорытынды
- Жағдайдың жақсарғаны сипатталған
Тәжірибе №5: косметикалық маска
- Мақсаты
- Тері өңін жақсарту
- Әдісі
- Аптасына 1–2 рет қолдану
- Уақыты
- 03 желтоқсан, 2015
- Қорытынды
- Беттің ағарғаны және күтімі жақсарғаны айтылған
Ескерту: тәжірибе нәтижелері мәтіндегі бақылауларға сүйеніп берілді. Медициналық диагноз қою және ем тағайындау үшін дәрігер кеңесі қажет.
Қорытынды
Үй жағдайында өсірілетін алоэ — емдік және сәндік мәні бар кең таралған бөлме өсімдігі. Дәрілік өсімдіктерді орнымен қолдану денсаулықты сақтауға көмектесіп қана қоймай, отбасылық қаражатты үнемдеуге және табиғи байлыққа ұқыпты қарауға ынталандырады. «Ауырып ем іздегенше, ауырмайтын жол ізде» деген ұстаным осы тақырыптың өзегін ашады.
Ұсыныстар
- Колледждер мен білім беру ұйымдарында емдік қасиеті бар бөлме өсімдіктерін көбірек өсіру.
- Дәрілік өсімдіктер және олардың қолданылуы туралы ақпараттандыруды күшейту.
- Жас ерекшеліктерін ескеретін, қауіпсіздігі дәлелденген өсімдік тектес өнімдерді дамыту.
- Егде адамдарға ыңғайлы форматтағы (кептірілген шөп, шай, жинақ) өнім түрлерін көбейту.
Пайдаланылған әдебиеттер
- «Жетісу» энциклопедиясы. Алматы: Арыс баспасы, 2004. — 712 бет.
- «Келешек ұрпаққа арналған қоршаған орта». Алматы, 2004. 48–53 бет.
- «Қазақ ұлттық энциклопедиясы», 1-том. 63 бет.
- «Табиғатты аялайық». Алматы, 2003. 40–41 бет.
- М. Қожабеков. «Дәрілік өсімдіктер». Алматы: Қазақстан, 1982. 72 бет.
- Ә. Нұрмағамбетов. 1990. «Қазақстан ұлттық энциклопедиясы», 23 бет.
- «Биология оқыту әдістемесі». 1998. 75 бет.
- «Биология». Атамұра, 2002. 78 бет.
- «Денсаулық» журналы, №10. Алматы, 2010. 23–28 бет.
- Н. И. Логачева, Н. Б. Шешко. «Комнатное цветоводство и фитодизайн». Минск, 2009. 100–101 бет.
- Интернет дереккөздері: іздеу жүйелері (Yandex, Google).
- «Денсаулық» журналы, №8. 2006.