Жәңгір хан кім

1845 жылы Бөкей хан дүние салғаннан кейін хан тағын өз ұлы Жәңгірге өсиет етті. Жәңгір кәмелетке толғанға дейін уақытша басқару туған інісі Шығай сұлтанға тапсырылды. 1823 жылғы 22 маусымда патша Жәңгірді Ішкі Орданың ханы деп тану туралы грамотаға қол қойды. 1824 жылғы 26 маусымда Орал қаласында дәстүрлі рәсім сақтала отырып, патшалық өкіметтің бақылауымен Жәңгір хан болып жарияланды және жиырма жылдан астам билік етті.

Патша үкіметі Жәңгірге және оның ұрпағына орысша білім мен тәрбие беріп, үлкен үміт артты. Отарлау саясаты үшін жан-жақты білімді, ақылды, мәдениетті тұлғаны ықпал аясында ұстаудың тиімді екенін патша әкімшілігі жақсы түсінді. Сол себепті Жәңгірдің мәртебесін көтеруге бағытталған айрықша құрмет көрсетілді: салтанат кезінде зеңбірек атылып, сый-сияпат жасалды, ордендер берілді, атақ-дәрежелер ұсынылды. Алайда бұлардың көпшілігі империялық мүддені көздеген саяси тәсілдер еді.

Ішкі Орданы басқаруда Ресей өз бақылауын күшейтті: хан кеңсесіне кеңесші ретінде Ресей Сыртқы істер министрлігінің өкілі Г. С. Карелин тағайындалып, Ішкі Орданың күнделікті ахуалы Орынбор Шекаралық комиссиясына жеткізіліп отырды. Уақыт өте келе хан кеңсесіндегі қызметтерден бастап шаруашылық құрылымдарына дейін «есепке алу» тетіктері тереңдеп, басқару жүйесі барынша тәуелді күйге түсті.

Тарихи құжаттар Ішкі Орда қазақтарының біртіндеп шұрайлы аймақтардан ығыстырылып, жайылымы мен қыстауына қолайсыз жерлерге көшірілгенін көрсетеді. Қолайлы өңірлер, өзен-көл бойлары, шабындығы мол аймақтар казактар мен қалмақтарға берілді. 1873 жылғы 21 маусымда Орынбор Шекаралық комиссиясы тарапынан үлкен және кіші өзен бойында қазақтарға шөп шабуға тыйым салынуы — осындай қысымдардың көрінісі.

Дегенмен отарлау саясатының өзегін ұстап отырған биліктен түбегейлі шешім бола қоймады. Соған қарамастан деректер Жәңгірдің отарлаушылардың сенімін толық ақтамағанын, ең бастысы — халқын сатпай, ел мұңын мұңдап, жоғын жоқтағанын аңғартады.

Жәңгір хан 1823 жылдан бастап ұлттық мәдениетке, соның ішінде білім жүйесіне айрықша мән берді. Бұған оның өзі орысша білім алғаны және Еуропалық үлгідегі білімнің ел дамуына қажет екенін түсінгені әсер етті. Ол жаңа үлгідегі мектептер мен орта, жоғары оқу орындарын ұлттық мәдениетті дамытатын маңызды тетік деп білді.

Жәңгірдің ағартушылық саясаты Ресей империясының арнайы «ағарту миссиясынан» туған жоқ. Иә, Еуропалық білім жүйесі Ресей арқылы келгені — тарихи шындық. Бірақ Ресейдің жалпы Қазақстанға, соның ішінде Ішкі Бөкей Ордасына арналған жүйелі ағартушылық бағдарламасы болған емес. Сондықтан білім саласындағы қолдау көбіне Жәңгірдің өтініштері арқылы ғана жүзеге асып отырды.

Ресейдің түпкі саясатының бірі қазақ балаларына орысша және орыстық рухта тәрбие беру, сондай-ақ христиан дініне тарту болғаны мұрағат деректерінде айтылады. Осындай қауіптің алдын алу үшін Жәңгір хан бастапқы оқу-тәрбиені ислам мәдениеті негізінде беру мақсатында мұсылман мектептері мен медреселер ашуға кірісті. Мұндағы түпкі ой — ұлттық әрі исламдық мәдениет арқылы ұлттық рухты сақтау және күшейту еді.

Жәңгір хан білім реформасын жүйелі түрде қолға алып, Қазақстанда, оның ішінде Ішкі Бөкей Ордасында Еуропалық үлгідегі тұңғыш ұлттық мектеп ашты. Бұл мектеп 1841 жылы 6 желтоқсанда Хан ордасында (ставкада) жұмысын бастады. Мектептің мұсылман мектептері мен медреселерден басты айырмашылығы — қазақ-орыс мектебі болуында еді.

Осы бастама кейін Батыс Қазақстанда өзге де оқу орындарының ашылуына ықпал етті. XIX ғасырдың 1860-жылдары Қазан мен Қамыс-Самар, Нарындағы (Ордадан 12 шақырым), Тал мен Тоғын өңірлерінде білім ошақтары құрыла бастады. Деректерде орта мектептерде жүздеген қазақ баласының оқығаны айтылады.

Мектеп кейін «училище» деп аталып, білім саласына арналған арнайы ғимарат салынды. Мұғалімдерді іріктеу бүгінгі тілмен айтқанда конкурс тәртібіне ұқсас жолмен жүргізілді. Мектеп бітірген түлектер Орынбордағы Неплюев кадет корпусында оқуын жалғастыру мүмкіндігіне ие болды. Бұл деректер Жәңгір ашқан оқу орнының оқу жоспары, бағдарламасы және жүйелі әдістемесі болғанын көрсетеді.

Жәңгір хан мектебінің алғашқы мұғалімі — дәрігер Ольдекир Константин. Ал қазақ тілінде сабақ жүргізген алғашқы ұстаз ретінде шығыс тілдерінен дәріс берген Сәдудин Әминов аталады. Ішкі Бөкей Ордасындағы бұл оқу орны «Орталық мектеп» деген атаумен белгілі болды.

Жәңгір хан өзіне дейінгі көптеген хандар қолға алмаған істерді жүзеге асырды. Кейбірі қысқаша былайша түйінделеді: халықтың астық іздеп малын айдап Ресей қалаларына сабылмауы үшін Антонов постында көпестердің астық қоймаларын ұйымдастыру; Жасқұс өңірінде жәрмеңке ашу; ел мұқтажы талқыланатын хан ордасын қалыптастыру және қызметкерлерге тұрғын үйлер салу.

Сондай-ақ хан өз қаржысына мектеп, дәріхана, аурухана ашып, қазақ жастарын Ресейдің оқу орындарына жіберіп оқытуды қолдады; жыл сайын оқуға жіберілетін жастар санын жоспарлауға ұмтылды; қазақ тарихында тұңғыш рет қару-жарақ мұражайын ұйымдастырды; Ішкі Ордада ислам дінінің орнығуына ықпал ету үшін молдалар даярлауға жағдай жасады.