Жар дегенде жалғыз ұлы бар бір жарлы кемпір болыпты
Жарлы кемпір мен өнерге ұмтылған ұл
Ерте заманда жалғыз ұлы бар бір жарлы кемпір өмір сүріпті. Бір күні кемпір ауырып қалады да, ұлын су әкелуге жұмсайды. Бала хан ордасының жанындағы құдықтан су тартып болып, сарайдың сәулетіне тамсанып қарап тұрады. Сол сәтте үстіңгі қабаттағы әйнектелген бөлменің терезесінен сыртқа қарап тұрған бір қызды көреді. Қыздың сұлулығы күнмен жарысып, жүзінен нұр төгіліп тұрғандай еді.
Бала бір көргеннен-ақ ғашық болып, үйіне келісімен шешесін мазалайды: «Сол қызға құда түсіп беріңіз», — деп қоймайды. Кемпір қанша түсіндірсе де, баланың көңілі тоқтамайды.
Кемпірдің шешімі
Ақыры ана жүрегі шыдамай: «Үйдің отын-суын дайында. Мен ханға барып, жөнін айтып көрейін», — дейді.
Сарайдағы үнсіз еңбек
Кемпір «құдалық сөйлесуге барамын» деген сылтаумен таң атпай жолға шығып, хан сарайына келеді. Бірақ ханға бірден өтініш айтпайды: сарайдың алдын сыпырып, ханның дәрет суын жылытып беріп, осылайша бір жыл қызмет етеді.
Бір күні хан: «Бұл істің бәрін кім істеп жүр?» — деп таңырқап, таң ата өзі сыртқа шығады. Сонда кемпірдің үн-түнсіз еңбек етіп жүргенін көріп, қайран қалады. Ол кемпірді тоқтатып, не үшін ақысыз жұмыс істеп жүргенін байыппен сұрайды.
Ханның шарты
Кемпір шындықты айтады: ұлы ханның қызын сүйгенін, бірақ істің жүзеге асуы қиын екенін біле тұра, баласының көңілі үшін осылай жүргенін жеткізеді. Хан кішіпейілділік танытып: «Егер балаңыз Түрленбайдың түрлену өнерін үйреніп келсе, қызымды беремін», — дейді.
Бұл — тек байлыққа емес, өнер мен білімге сүйенген әділ өлшем еді.
Үш жылдық жол және ұстаздың сынағы
Кемпір үйіне келіп, шартты айтады. Ұлы еш кідірместен шешесіне үш жылға жететін азық-түлік дайындап беріп, Түрленбайдың қасына аттанады. Ол жақта бала сиқырлы түрлену өнерін жан-тәнімен үйреніп, көп қырын тез меңгереді.
Сіріңке жанғанша
Қайтар уақыты таяғанда ұстазы емтихан қояды: «Мен бір тал сіріңке жағамын. Саған бес кез бұл беремін. Сіріңке жанып біткенше соны бояп бітір», — дейді. Бала тапсырманы дәл орындап шығып, ұстазынан рұқсат алады.
Алайда Түрленбайдың қызы — баланың бірге оқыған досы — жасырын ескерту жасайды: әкесі шәкіртінің өзінен асып кеткенін сезіп, енді оны оңайлықпен жібермейтінін айтады. Сол себепті бала дереу қашып шығып, үйіне аман жетеді.
Өнердің пайдасы және қауіпті сауда
Үйіне келген соң бала шешесіне өнерін көрсетіп, әр жолы әртүрлі хайуанға айналып, базарға сатқызады да, анасына ақша таптырады. Бір ғана шарт қояды: сатылған малдың бұйдасын шешесі өзімен бірге алып қайтсын. Сонда кемпір үйге келгенде, ұлы әлдеқашан өз кейпіне еніп, күтіп отырады.
Бұйда берілмеген күн
Бір күні бала атан түйеге айналып, шешесі жетектеп мал базарға апарады. Дәл сол жерде Түрленбай кездесіп қалады да, түйенің өз шәкірті екенін таниды. Ол кемпір сұраған мың ділдәні беріп, түйені сатып алады.
Кемпір: «Бұйдамды бер!» — деп жармасқанымен, жұрт: «Бұйдасын бермесең, асау түйені қалай ұстайды?» — деп, кемпірді тоқтатады. Кемпір лажсыз қалады.
Қуғын-сүргін және түрленудің шайқасы
Түрленбай түйені үйіне әкеліп: «Мынаны соямын, үлкен пышақты алып шық», — деп қызын шақырады. Қыз түйенің өзінің сабақтасы екенін танып, оны құтқарудың амалын ойлайды.
Қыздың айласы
Қыз сыртқа шығып: «Пышақты таба алмадым. Өз орныңыздан өзіңіз тауып алыңыз», — дейді. Әкесі түйенің бұйдасын ешкім ұстамаса қашып кететінін білетін, сондықтан бұйданы қызына ұстата салып үйге кіреді.
Сонда қыз сыбырлап: «Қазір құтылмасаң — өлім. Бар даусыңмен бақырып, менің үстіме жыныңды ақтара шаш. Мен қорыққан болып бұйданы қоя беремін», — дейді.
Түйе бақырып, жынын шашып жібереді. Қыз қорыққан адамдай қатып қалады да, бұйданы қоя береді. Түйе қаша жөнеледі. Түрленбай артынан жолбарысқа айналып қуады. Түйе қырғауылға, Түрленбай қаршығаға, қырғауыл торғайға, қуғыншы қырғи мен сұңқарға айналып, түрлену өнері арпалысқа түседі.
Ақыры кептер бір үйдің шаңырағына қонып, жапырақ болып ішке түседі. Түрленбай адам кейпіне еніп, есіктен сығалап: «Жапырағым ұшып келіп қонды, алып беріңіздер», — дейді. Үйдегі жігіт жапырақты ала бергенде, жапырақ тары болып шашылады.
Соңғы айқас
Түрленбай тауыққа айналып, тарыны шоқи бастайды. Сол кезде тарының бір түйірі ыршып, мысық болады да, тауықтың басын жұлып алады. Тарының бір түйірі — баланың өзі, қалғаны — оның үйренген айла-өнері еді.
Түрленбай баланың дәл қай түйір екенін ажырата алмай, «тарыны» шоқып жатқанда, бала мұрша бермей, қарсыласын жеңіп шығады. Осылайша бала ұстазының қызғаныштан туған әрекетін тоқтатып, аман-есен үйіне қайтады.
Тойдағы соңғы сынақ және уәде
Сол кезде хан ел-жұртты жинап, үлкен той жасап жатыр екен. Бала шешесіне: «Мен қара арғымақ боламын. Мені мініңіз де, тойға барып, жұрт көзінше жорғалатыңыз. Хан сұраса, “атты қызыңыз мініп көрсін” деңіз», — деп ақыл береді.
Кемпір солай етеді. Қара жорғаға қызыққан хан атты сұрайды. Кемпір: «Қызыңыз мініп көрсін. Ұнаса, аямай беремін», — дейді. Хан қызын мінгізеді. Қыз жорғалата бергенде, ат алып қашып, ешкім ұстай алмай кетеді.
Өнердің өтеуі
Хан бәрін түсінеді: бұл — әлгі кемпірдің ұлы, Түрленбайдың түрленуін үйреніп келіп, өнерін асырып, уәдеге сай қызын алуға келген жігіт. Хан уәзірлерін жинап: «Сөзімнен таймаймын. Қызымды осы балаға қосып, тойын жасаймын», — дейді.
Сөйтіп, ел болып отыз күн ойын, қырық күн той жасап, хан қызын өнерлі жігітке қосады. Зерделі бала өнерінің арқасында мұратына жетеді.