Сонсоң хан, баяғы жарлыны шақыртып алып
Әділ бөліс туралы хикая
Баяғыда бір жарлы болыпты: мінуге аты да, ішуге асы да жоқ екен. Бала-шағасы көп, ал мал дегенде маңдайына біткен жалғыз-ақ қазысы болыпты.
«Аштық — атаң емес» деген, ақыры күнкөріс қиындап, әлгі қазды сойып пісіреді. Бірақ оған салар тұз да, қоса жейтін нан да табылмайды. Сонда жарлы әйеліне: «Қазды тұзсыз, нансыз жегенше, ханға апарып тарту етсем қайтеді? Сөйтіп, бірнеше күнге жететін астық сұрасам қайтеді?» — дейді. Әйелі келіседі.
Ханның сынағы
Жарлы пісірген қазды көтеріп ханға келеді: «Тақсыр хан, сізге әкелген сыйлығым еді. Аз да болса, көптей көріңіз. Барымыз — әзір, жоғымыз — жай» — дейді.
Хан ризашылық білдіріп, күтпеген тапсырма береді: «Енді мына қазыңды үй ішімізге бірдей етіп өзің бөліп бер» — деп, қолына пышақ ұстатады.
Ханның өзімен бірге ханымы, екі ұлы, екі қызы — барлығы алты жан екен.
Жарлының әділ бөлінісі
Ханға
Жарлы қаздың басын кесіп ханның алдына қояды: «Сіз — үйдің басысыз, сондықтан бас сізге лайық».
Ханымға
Сосын мойынды кесіп ханымға береді: «Ал бас мойынсыз болмайды, хан — ханымсыз болмайды. Сондықтан мойын сізге».
Екі ұлға
Екі аяғын екі ұлына береді: «Сендер ата жолын қуып, ізін басасыңдар. Сондықтан аяқ сендерге лайық».
Екі қызға
Екі қанатын екі қызына береді: «Сендер жат жұрттықсыңдар: ертең бойжеткен соң құстай ұшып кетесіңдер. Сондықтан қанат сендерге».
Ал қаздың қалған етін өзіне қалдырып: «Жарлы-қонаққа кеуде лайық» — дейді.
Хан жарлының тапқыр да әділ бөлінісіне таң қалып, қарқылдап күледі. Разы болып, оны жақсылап сыйлап, тойдырып, үстіне бірнеше күнге жететін астық беріп үйіне қайтарады.
Қызғаныштың соңы
Мұны бір мырза естіп, ішінен: «Жарлы бір қаз апарып, ханнан мұнша сыйлық алды. Мен одан кеммін бе?» — деп қызғанады.
Ол ханға бірден бес қаз пісіріп әкеледі. Хан: «Әкелгеніңе рақмет, бірақ мұны алтауымызға тең етіп бөліп бер» — дейді.
Мырза оңды-солды сан құрастырып көргенімен, қаздарды тең бөліп бере алмай дал болады.
Тапқыр шешім
Сонда хан баяғы жарлыны алдыртып: «Мына қаздарды сен бөл» — дейді.
- Жарлы бір қазды хан мен ханымға беріп: «Сіздер үшеу болдыңыз» — дейді.
- Екінші қазды екі ұлға беріп: «Сіздер де үшеу болдыңыз» — дейді.
- Үшінші қазды екі қызға беріп: «Бұлар да үшеу болады» — дейді.
- Қалған екі қазды өзіне алып: «Мына қалған екі қазбен мен де үшеу болдым» — дейді.
Сонда хан: «Міне, әділ болсаң осындай бол! Бізге де тегіс берді, өзін де ұмытқан жоқ» — депті.
Осыдан барып «Бере білген — бөле біледі» деген мақал қалған екен.
Хан жарлыға қазынасынан тағы мол сыйлық беріп қайтарады да, мырзаны қуып жібереді.
Түйін
- Әділдік — тең бөлу ғана емес, мағынасына сай үлестіру.
- Тапқырлық — тапшылықта да жол таба білу.
- Ниет — берекенің бастауы: қызғаныш қор қылады, жомарттық өсіреді.