Қоңыр күз
Тіс ауруын ұмыттыратын әңгіме
Ертеде Ыбырайым атты пайғамбардың тісі түні бойы қатты ауырады. Ауруға шыдамаған ол әйелінен: «Бір әңгіме айтып берші, бәлкім тісім басылар» деп өтінеді.
Әйелі бұл іске өз әңгімесі жарамас деп, көпті көрген қарт Сұлтанханды шақыртады. Қарт келгенде, Ыбырайым одан әңгіме сұрайды.
Сұлтанхан: «Естігенімді айтайын ба, әлде көргенімді айтайын ба?» дейді. Ыбырайым: «Естігеннің бірі шын, бірі жалған болуы мүмкін. Көзбен көргеніңді айт» деп тоқтайды.
Елсіз даладағы күмбез және Шамхан
Сұлтанхан өз жасының жүз жиырма бесте екенін айтып, оқиғаның жастау шағында болғанын бастайды. Бір күні әйелі құлан етіне жерік болып, ол аң іздеп жолға шығады. Біраз жүріп, елсіз далада алыстан аппақ болып көрінген жалғыз күмбезге тап болады.
Ішіне кірсе, жан жоқ: ағаш төсек, тайқазанға асылған ет. «Иесі бар шығар» деп төрге жата кетеді. Кенет ат дүбірі естіліп, есіктен еңгезердей ақсұр жігіт кіріп келеді де, табалдырықта тұрып: «Бұл үйде кім бар?» деп ақырады.
Қауіптің салмағы
Сұлтанхан оның күшін бірден аңғарып, жанжалға баруға дәрмені жоқ екенін сезеді.
Бір ауыз бұйрық
Жігіт өзін Шамхан деп танытып, қазандағы етті түсіртіп, «Отыр да же» деп қана қояды.
Екеуі үнсіз отырып тамақтанады. Бір мезет Шамхан езу тартып күлгендей болады. Сонда Сұлтанхан: «Жылағанды сұрама, күлгенді сұра дейді: неге күлдіңіз?» деп тіл қатады. Шамхан: «Ажалың жоқ екен. Атың менің атыма ұйқасқандықтан ғана аман қалдың» дейді. Оның аты — Шамхан.
Уәде, соғыс және Айсұлу
Сұлтанхан құлан іздеп жүргенін айтқанда, Шамхан оған үйір құланды айдап әкеліп, бір тай ұстатып береді. Бірақ Сұлтанханның көңілін мазалаған сұрақ көп: бұл кім, неге жалғыз? Ақыры қайтып бұрылып, жайын сұрайды.
Шамханның сыры
Шамхан бұрын осы елдің байының баласы болғанын айтады. Ханның қызы Айсұлу екеуі бірін-бірі сүйеді. Бірақ Айсұлуға қалмақ ханзадаларының бірі — Жорас та ғашық. Хан «заты басқаға қыз бермеймін» деп бас тартқанда, қалмақ «әскермен келіп тартып аламын» деп қоқан-лоққы жасайды. Шамхан ханға уәде беріп, қалың қолдың жолын тосуға елсіз далаға кетеді.
Қалмақ үш жыл ішінде келеді деген қауіп бар, ең соңғы мерзім — осы күз. Сұлтанхан екеуі сол жерде дос болып, келесі күзде қайта көрісуге келіседі.
Алайда тіршіліктің күйбеңі Сұлтанханды бөгеп, уәдені ұмытады. Күз таяғанда ғана есіне түсіп, ар-намысы қысып, қайта жолға шығады. Күмбезге келсе, бәрі баяғыдай. Біраз уақыт өткенде, қалмақтың қалың қолы көрінеді. Сұлтанхан хабар жеткізеді. Шамхан жалғыз қарсы шығуға бел байлап: «Сен барма. Өлсек, біріміз ғана өлейік» дейді.
Ертеңіне майдан даласынан бір ғана ат көрінеді. Ат — Шамхандікі, бірақ үстіндегі адам басқа. Бұл — Айсұлу болып шығады. Қалмақ ханы «Шамхан өлді» деп қысым жасап, енді қызды күшпен алмақ. Айсұлу Шамханның өлімін өз көзімен көруді сылтау етіп, оның атын сұрап алған екен. Негізгі ойы — егер сүйгені өлсе, тұтқындыққа көнбей, бас сауғалап кету.
Ор, құтқарылу және қайта шайқас
Екеуі соғыс болған жерге жетсе, қалмақтар ор қазып айла жасағаны белгілі болады. Қуғын кезінде Шамханның аты ордан қарғып өткенмен, өзі аңдамай орға түсіп қалыпты. Қалмақтар қашқан атын ұстап, «өлтірдік» деген белгі ретінде ханға апарған.
Тірі екенінің белгісі
Шамханның атын атап айқай салғанда, ор түбінен үн естіледі. Арқан тастайды, бірақ екеуі тарта алмайды. Сонда төменнен: «Арқанды аттың құйрығына байлаңдар» деген дауыс келеді. Солай етіп, Шамханды аман алып шығады.
Қуаныш ұзаққа созылмайды: күмбез маңында қалмақ қолы тасада аңдып тұрған екен. Қайта шабуыл жасап, үшеуі шайқасқа араласып кетеді. Ақыры қалмақтың көбі қырылады, тірісі қашады. Бірақ соғыстың шаңында ең ауыр қасірет туады: Айсұлу бір қарсыласын ерекше қайсар деп ойлап, түн ішінде қылышпен шауып түсірген адам Шамханның өзі болып шығады.
Екі ғашықтың ақыры және уақыттың тылсымы
Айсұлу күйіктен өзін өлтірмек болады, бірақ Сұлтанхан тоқтатып: «Шамханды күмбезге апарып, арулап жерлейік» дейді. Екеуі мүрдені көтеріп әкеліп, төсекке жатқызады.
Айсұлу соңғы рет сүйгенінің қасында жатуға рұқсат сұрайды. Сұлтанхан сыртқа шығып намаз оқып қайтқанда, қыздың да өзін-өзі бауыздап өлгенін көреді. Амалы таусылған Сұлтанхан күмбезді адам кірмейтіндей етіп бекітіп, еліне қайтады. Екі ғашықтың тірісінде қосыла алмағаны да, Айсұлудың жүректілігі де оның жадынан кетпейді.
Сегіз онжылдықтан кейін
Сұлтанхан бұл оқиғаға шамамен сексен жылдай болғанын айтады. Ыбырайым пайғамбар қасына адамдар ертіп, күмбезді іздетеді. Жер бедері өзгеріп кеткенімен, мөлшерлеп келіп бір дөңді қазса, күмбездің төбесі шығады.
Есігін тауып ішке кіргенде, Шамхан мен Айсұлу бүгін ғана өлгендей бұзылмай жатыр екен. Сол жерде екеуі тіріліп кетеді дейді.
Сұлтанхан өзін таныстырып, досы екенін айтқанда, Шамхан оны танымайды: «Жоқ, сен кәрісің. Ал менің досым мендей жас еді» дейді. Өздері қанша уақыт жатқанын білмейді, түнгі ұйқыдан тұрғандай сол жас қалпында өмірді қайта бастапты деседі.
Ой түйін
Бұл хикая адам жанының шегіне дейін апарар үш күшті қатар көрсетеді: уәде, махаббат, ерлік.
Ал күмбез ішіндегі тылсым — уақыттың да, тағдырдың да адамға толық бағынбайтынын еске салады: кейде бір түн секілді көрінген сәт артында бүтін бір дәуір жатады.