Ақынның сөзі - жүрек түбінен шыққан сөз
Мәшһүр Жүсіп Көпеев: ақын, шежіреші, жинаушы
Мәшһүр Жүсіп Көпеев — қазақтан шыққан көрнекті ақын, тарихшы, этнограф, шежіреші, аудармашы әрі ауыз әдебиеті мұраларын жинаушы. Ол жастайынан білімге құмар болып, халық жырлары мен шығыс қиссаларын жатқа айтқан, кейін өмірін өлең мен ағартушылыққа арнаған тұлға.
Негізгі қырлары
- Ақын, ойшыл, публицист
- Тарихшы, этнограф, шежіреші
- Фольклор мұраларын жүйелі жинаушы
Маңызды белестер
- Бала кезінен сауат ашып, шығыс тілдеріндегі кітаптарды оқыды
- 15 жасында өлең жаза бастады
- 1907 жылы Қазанда үш кітабы жарық көрді
Бала шақ және білім жолы
Ол бес жасынан ауыл молдасынан дәріс алады. Зерек, алғыр бала Хамар Хазірет деген үлкен оқымысты молданың алдында жеті жыл бойы оқиды. Ұстазы тек діни сабақпен шектелмей, араб, парсы, шағатай тілдеріндегі кітаптарды да тереңдетіп оқытады: мәтінді танытып қана қоймай, ішкі мазмұны мен мән-мағынасын тәптіштеп түсіндіреді.
Мәшһүр бір жылдың ішінде хат танып, өнер-білімге, әдебиетке құмар болып өседі. Жеті-тоғыз жасында «Ер Тарғын», «Қозы Көрпеш — Баян Сұлу» секілді халық жырларын және шығыс қиссаларын жатқа айтқан. Осы өнері мен танымының кеңдігіне байланысты оған «Мәшһүр» (әйгілі, атақты) деген ат беріледі.
Өмірбаяндық дерек
Мәшһүр Жүсіп 1858 жылы, қой жылы, қыс мезгілінде қазіргі Павлодар облысы Баянауыл ауданының Қызылтау өңіріндегі Найзатас деген жерде дүниеге келген. Нәрестеге азан шақырып, атын Жүсіп қояды. Кейін ақын бұл жайды «Өмірбаян» атты өлеңінде еске алады.
Сапарлар және рухани көкжиектің кеңеюі
Ол есейе келе ел ішіндегі ауыз әдебиеті үлгілерін жинап, бала оқытумен де айналысады. Білімін тереңдету мақсатында Ташкент, Бұхар, Түркістан сияқты ірі қалаларға бірнеше рет сапар шегіп, Шығыс мәдениетімен, ғұлама ғалымдар мен ақын-ойшылдардың шығармаларымен жақыннан танысады.
Мәшһүрден келе жатыр өнер қайнап,
Бұлбұлдай қапастағы тұрған сайрап.
Самарқан, Бұхар, Ташкент — бәрін кезген,
Жасында бір кем отыз тәңірім айдап.
Баспасөздегі үні және азаматтық ұстанымы
1888 жылдан бастап жас ақынның өлеңдері мен мақалалары қазақ тіліндегі тұңғыш баспасөздердің бірі — «Дала уәлаятының газеті» бетінде жиі жариялана бастайды.
Мәшһүр Жүсіп 1905 жылғы патша манифесінің жалғандығын әшкерелеп, оны елдің көзін уақытша бояу үшін шығарылған бұйрық екенін қазақ ақындарының ішінде алғашқылардың бірі болып батыл толғайды.
1907 жылғы кітаптары
- «Сарыарқаның кімдікі екендігі»
- «Тірлікте көп жасағандықтан көрген бір тамашамыз»
- «Хал-ахуал»
Үшеуі де Қазандағы Хұсайыновтар баспасынан бірінен соң бірі жарық көрген.
Фольклорды жинаудағы еңбегі
Мәшһүр Жүсіп өлеңдерімен бірге уытты мысалдар, шығыс үлгісіндегі бірнеше дастан жазып қалдырды. Алайда оның ерекше ерен еңбегінің бірі — қазақ ауыз әдебиеті мұраларын жинауы.
Ол ел аузынан батырлық және ғашықтық жырларды, тарихи жырлар мен айтыстарды, шежірелер мен аңыздарды, сондай-ақ атақты ақындар мен жыраулар мұраларын жинап, хатқа түсірген.
Жинаған мұра түрлері
- Жырлар мен қиссалар
- Айтыстар
- Шежіре, аңыз-әңгімелер
Шығармашылық ерекшелігі
М. Көпеев өлеңдерінің айрықша қасиеті — қарапайымдылығы. Ол «ерекше бояу» іздеп, жұртты таңырқатуды мақсат етпейді; ақынның сөзі — жүрек түбінен шыққан сөз.
Абай дәстүрі және әдеби пікір
Мәшһүр Жүсіп Ұлы Абайды өзіне ұстаз тұтып, оның ағартушылық идеясы мен ақындық дәстүрін жалғастырушылардың бірі болды. Абай өлеңдерін жаттап, ел ішінде таратып, насихаттауды берік ұстанымға айналдырған.
Абайдың көзі тірісінде оның өлеңдеріне алғаш талдау жасап, баға бергендердің бірі де — Мәшһүр Жүсіп. «Дала уәлаятының газеті» бетінде жарияланған «Баянтаудан хабар: Абай творчествосы туралы мәлімет» мақаласында ақын Абай шығармашылығы жөніндегі ойларын ортаға салады.
Ескерту
Мәтіндегі кей деректерде (мысалы, мақаланың жарияланған жылы) сәйкессіздік байқалады. Бұл бөлім тарихи дереккөздермен нақтылауды қажет етуі мүмкін.
Қоғамдық сын және елге үндеу
Мәшһүр Жүсіп ел ішіндегі озбырлыққа, берекені алатын әділетсіздікке қарсы сөз айтқан. Бай-шонжарлардың қысы-жазы айғай-шу мен бос дүрмекке ұрынуы, жастардың оқу іздеп, өнер қуғанын көре алмауы сияқты көріністерді ақын ашына суреттейді.
Қазағым, өнер ізден, ұрлық-зорлық,
Қыласың бір-біріңе неге озбырлық?
Болғаннан алты ауызды ынтымақсыз,
Басыңа келген жоқ па талай қорлық?
Ақын сөз өнерін жоғары бағалаған: адам мен адамды жақындастыратын, ұғыстыратын күш — сөздің қуаты екенін терең сезінген. Сондай-ақ оның бір маңызды ерекшелігі — өлеңдерін қағазға түсіріп, жазба мұра қалдыруға айрықша мән беруі.
Мұра және жауапкершілік
Мәшһүр Жүсіп Көпеев 1931 жылы дүниеден өтті. Өзі өмірден озса да, артына өлмес мұра қалдырды. Оның шығармалары мен жинаған қазынасының бүгінгі және келер ұрпаққа берері мол екеніне күмән жоқ.
Қорытынды ой
Ендеше, осы мол мұраны көздің қарашығындай сақтап, кейінгі буын үлгі алатындай игілікке жарату — ортақ парыз.
Санат: KZ портал — Қазақша рефераттар жинағы