Аманкелді қыз бен жігітке
Тоғыз суретті драма
Төменде пьесаның бірінші суреті мен кейіпкерлері берілген. Мәтін сахналық қимыл-әрекетке, диалогқа, және сол дәуірдің қоғамдық қайшылықтарын ашатын тартысқа құрылған.
Қатысушылар
Халық жағындағы тұлғалар
- Аманкелді — 1916 жылғы қозғалыс басшысы, батыр.
- Мұқан, Сейіт — Аманкелдінің үзеңгілес жолдастары.
- Әліби — қозғалыс ішіндегі белсенді тұлға.
- Андреев — орталықтан келген жұмысшы, коммунист.
- Мәмбет — оқытушы, коммунист.
- Баян — коммунист белсенді.
- Қамар — оқытушы қыз.
- Әсия — кеңседе қызмет ететін қыз.
- Абдол — наборщик.
- Қайдар, Серке, Құлатай — ауыл қазақтары.
- Кәрім — Аманкелдінің көмекшісі.
Алаш басшылары және төңірегі
- Ахмет, Міржақып, Шоңмұрын, Мырзағазы, Кенжеқара — Алаш басшылары.
- Тайбай — Міржақыптың көшірі.
- Әбіш — Міржақыптың адъютанты.
- Айбала — Міржақыптың әйелі.
- Аманбай — болыс.
- Әзірет, Хан, және басқа кейіпкерлер.
Бірінші сурет
Оқиға орны
Ортада кеңсе бөлмесі. Екі есігі бар: бірі сыртқа, екіншісі ішкі бөлмеге шығады. Кеңседе Сейіт пен Мұқан отыр. Сейіт қамшысын өріп отыр, Мұқан жыртылған ескі қиссаны оқып тұр.
Сахналық ишара
Диалог әзіл мен кекесіннен басталып, біртіндеп ішкі сезім, қызғаныш, әрі қоғамдық тартысқа ұласады.
Сейіт пен Мұқан: әзілдің астарындағы ширығу
Сейіт:
«Жаңа келісті білем… Мұның да керек орны болады, шырағым. Оқып тұрғаның “Қыз Жібек” емес пе, ә? Төлегенмен қосылған жерін соғып жібересің бе?»
Мұқан:
«Ғашықсың ба?»
Сейіт:
«Қиссаның екі-ақ жерін ұнатам: бірі — соғыс, екіншісі — ғашықтық. Бірақ сол ғашық болғандардың мұратына жете алмай қалғаны жанға батады.»
Сейіт (сыбырлап):
«Біреуге көңілім ауып жүр… Осындағы Әсия дейтін қызға…»
Мұқан:
«Сенің тәлкегіңе ол көнбес. Ауыр алма, есерлік қылма.»
Әсияның келуі: шекараны бұзған әдепсіздік
Әсия сырттан кіріп, кеңсені жинастыра бастайды. Сейіт сөзбен тиісіп, кейін ашық қадамға барады. Осы тұс мәтіндегі ең анық моральдық шекараның белгіленетін жері: Әсия өзін қорғансыз санамайтынын, қажет болса «Көкесіне» айтып, есеп сұрайтынын кесіп айтады.
Сейіт:
«Қызға салған қармағым қаппай қалған жігіт емес ем… Қарындасқа көңілдің қалауын сездірсем деп…»
Әсия:
«Тәлкек керек болды ма? Кім көрінгеннің тәлкегінде жүретін қорғансыз қыз деп отырсың ба? Жақсы, Көкемнің алдында сөйлесейік!»
Кейінгі реакция:
Сейіт шошып қалады да, істің ушығуын тоқтатуға тырысады. Мұқан араға түсіп, «арам ойы жоқ шығар» деп жұмсартуға ұмтылады. Ал Әсия іштей өзін-өзі таразылап, «тым қысып жібердім бе» деп те ойланып қояды.
Қамар мен Әсия: оқу, тіршілік, және ішкі сүйеніш
Қамар көрші бөлмеден шығып, Әсияны оқуға үндейді. Әсияның «уақытым жоқ» деуі — тұрмыс қысымы мен қоғамдық жұмыс арасындағы шаршауды аңғартады. Қамардың өмір баяны — ауыр жағдайда жүріп білім алуға болатынын дәлелдейтін тірі мысал.
Қамар:
«Уақыт табу керек. Бәріміз де сен сияқты жүріп оқығанбыз… Сенен де ауыр күйде болдым… Сөйтіп жүріп орыс тілін үйрендім.»
Әсия (іштей):
«Туған апамдай көрем… Жылап өскен сорлы едім, көз жасым да құрғады-ау ақыр…»
Ауыл адамдары кеңсеге келеді: билікке жол іздеу
Қайдар мен Серке «мекеме бастықтарын» іздеп келеді. Әсия олардың тілін тауып, кімнің кім екенін тізіп айтады. Осы шағын көріністің өзінде жаңа билікке бейімделу, қай тұлғаның ықпалды екенін аңдау, әрі ауыл ішіндегі қарапайым психология көрінеді.
Әсия:
«Ең үлкен бастығы — Аманкелді. Одан кейін — Мәмбет деген учитель… Сосын… Сейіт дейтін жігіт бар!»
Міржақып, Шоңмұрын, Тайбай: астарлы саясат және барлау
Кеңсеге Міржақып, Шоңмұрын, Тайбай келеді. Олардың сөзінен Алаш идеясының мазасыз күйі, большевик кеңсесіне амалсыз аяқ басу, әрі қарсы жақтың ішкі жағдайын «байқап көру» ниеті сезіледі. Қамардың бөлмесі арқылы олар жағдайды аңдап өтпек болады.
Міржақып:
«Алаш тілегі үшін бұлардың да босағасын аттадық…»
Шоңмұрын:
«Алаш өкіметін құрып алмай, бізге күн жоқ…»
Тайбай мен Әсия: надандық пен намыс қақтығысы
Тайбай жалғыз қалып, Әсияның қағазына үңіледі. Әсия оны орнына қоя сөйлейді: кеңсе — ойынның орны емес. Тайбайдың «хат танымайтыны», молдадан көрген қорлығы, әкесіз қалғаннан кейінгі өмірі — әлеуметтік төмендіктің ащы шындығын ашады.
Тайбай:
«Қайдағы хат… Сабақты біліп отырсам да, молда ұратын… Содан тастап кеттім… Сөйтіп Міржақыптың босағасында жүре бердім.»
Аманкелді сахнаға шығады: жаңа өкіметтің тілі
Аманкелді Қайдар мен Серкені тыңдап, ел ішіндегі ала-құлалықты айтады: бірі «қызыл орнайды» десе, бірі «ақ орнайды» дейді. Ол өз беделін, Мәскеумен байланысын, әрі Торғайға совет орнату міндетін ашық мәлімдейді.
Аманкелді:
«Қызылдың өкіметі — мына мен! …Торғай өлкесіне совет орнатып, елді өзің биле дейді… Кедейлердің басын қос дейді.»
Ол Қайдар мен Серкеге «мандат» (куәлік қағаз) жаздырып алуды тапсырады. Кәрім сақтық айтады: кім көрінгенге қағаз бере берсе, ел іші бүлінуі мүмкін. Аманкелді бұған қатаң жауап береді: «айтсам — қайтпаймын».
Қақтығыс түйіні: Аманкелді мен Міржақып бетпе-бет
Міржақып пен Шоңмұрын қайта шығып, Аманкелдімен ашық кездеседі. Аманкелді Міржақыпқа сенбейді, 1916 жылғы оқиғаларды еске алып, «алдап кетпек» ниетін бетіне басады. Міржақыптың «жылмаң» тілін Аманкелді бірден қайырады.
Аманкелді:
«Бірақ сенің батырың емеспін! …Он алтыншы жылдың ылаңында орыстың солдатын соңыма салып қудыртқаның есімнен шықпайды.»
Міржақып:
«Сәлем беру, дидарласу… Батырға Ақаңның да сәлемі бар еді…»
Кеңсе ішіндегі тәртіп: есік мәселесі және бедел
Аманкелді кеңсенің ішкі есігі неге бекітілмегенін сұрайды. «Қамар бекітпе дейді» деген жауап оны ашуландырады: кеңсенің тәртібін кім ұстайтынын айқындап алғысы келеді. Бұл ұсақ деталь — билік пен жауапкершілік шекарасын көрсететін белгі.
Аманкелді:
«Менің кеңсемді билейтін сол ма екен? Мәмбетке айт, бекіттіріп тастасын!»
Аманкелдінің әні: пафос, сенім, ұран
Аманкелді терезені ашып, самалға кеудесін тосады да, алысқа қарап ыңылдап ән салады. Ән — оның өз миссиясын тарихи міндет ретінде сезінуі, әрі сарбаздық рухының көрінісі.
Үзінді
«Атым бар әлем білген — Аманкелді! …Қадайын қызыл туды қылып белгі!..»
Сейіт пен Әсия: ұялту арқылы шектеу қою
Әсия Сейіттің әрекетін «Көкесіне» жеткізгенін сыбырлап айтады. Сейіт сырттай өкпелегенімен, Аманкелдінің «ит жастық» деп жылы жымиғаны көріністегі қысымды уақытша тарқатады. Дегенмен, бұл жеңіл күлкі — шешілген мәселе емес, тек сәттік тыныс.
Мандат пен мөр: биліктің қағазға айналуы
Қайдар мен Серке Кәрімнен қағаз жаздырып әкеледі. Мұқан Кәрімнің «ұнатпай қала беретініне» тиіссе, Кәрім өзін ақтайды: Көкеден сұрамай мандат беруге қақысы жоқ. Ақырында Аманкелді мөр басып, рұқсат береді. Қағаз — биліктің нақты құралына айналады.
Аманкелді:
«Мөрің өте жақсы басылды, жолдарың болады екен…»
Қорытынды көрініс: жұмыс, жазу, және күнделікті күрес
Әсия қайтадан жазуына отырады. Мәмбет пен Баян кіріп, оның жазуды жасырып қалғанын байқайды. Мәмбет «жазғаныңды көрсетіп, білмегеніңді сұрап ал» деп оқу-сауатқа қайта жетелейді. Баян болса жиылыстан жиылысқа жүгіріп, күн сайын «он доклад» оқитынын айтып, замана ырғағын сездіреді.
Мәмбет:
«Бүйтіп жүріп жазу үйренесің бе? Жазғаныңды көрсетіп, білмегеніңді сұрап алсаңшы.»
Баян:
«Күніне он доклад… Доклад сайын бір жарым сағат сөйлесем, он бес сағат сөйлейді екем күніне.»
Негізгі ойлар
- Жеке шекара мен ар-намыс: Әсияның әрекеті — өзін қорғаудың ашық формасы.
- Биліктің тілі: мандат, мөр, кеңсе тәртібі — жаңа жүйенің белгілері.
- Саяси қақтығыс: Аманкелді мен Міржақыптың сөз қағысы — дәуір тартысының шағын моделі.
- Білім мен еңбек: Қамардың тағдыры мен Мәмбеттің ескертуі — сауаттың құнын арттыра түседі.