Қазақша рефераттар

Қазақ халқына түскен жарық сауле

Ғабит Мүсіреповтің сөзі

«Шоқанның ұлылығы соншама, біз оны енді ғана толық түсіне бастағандаймыз».

Жоспар

  1. I

    Кіріспе

    Саяхатшы-зерттеушінің ізі — өшпес ескерткіш.

  2. II

    Негізгі бөлім

    • Қазақ халқына түскен жарық сәуле.
    • Шоқан еңбектері — асыл мұра.
  3. III

    Қорытынды

    Жарқырап өткен қара түннің жұлдызы.

Кіріспе: өшпес із қалдырған тұлға

Шоқан (Шыңғысұлы) Уәлиханов — ұлы ағартушы-демократ, қазақтың ғұлама ғалымы, шығыстанушы, тарихшы, этнограф, фольклорист. Қазақ мәдениеті мен әдебиеті тарихында оның орны айрықша. Аса дарынды ғалымның қысқа ғана ғұмырының өзінде ғылымда қол жеткізген табыстары замандастарын да, орыс ғалымдарын да таңдандырды.

Академик Н. И. Веселовскийдің бағасы

«Шоқан Уәлиханов шығыстану әлемінің үстінен құйрықты жұлдыздай жарқ ете қалды… Бірақ мезгілсіз қаза үмітімізді үзіп кетті».

П. П. Семенов-Тян-Шанскийдің пікірі

Уәлиханов ұлттық аймақтардағы ең оқыған, ең білімді адамдардың бірі ретінде бағаланды.

Негізгі бөлім

Қазақ халқына түскен жарық сәуле

Шоқан алғашқы білімді ауыл мектебінен алып, арабша сауат ашты. Кейінгі өмірінде ол Орталық Азия халықтарының тарихына, географиясына, фольклорына және қоғамдық-саяси құрылымына қатысты көптеген құнды еңбектер қалдырды. Оның мұрасының бір бөлігі бейнелеу өнерімен де байланысты: портрет, пейзаж, халықтың тұрмыс-салтын бейнелейтін туындылар жазып, шамамен 150-ге жуық сурет қалдырды.

Шоқан қазақтар арасында орыс білімін, ғылымы мен өнерін таратудың тиімді жолдарын қолдап, Қазақстанда шынайы білім ұясы болатын мектептер ұйымдастыруды талап етті.

Оның ойынша, ақиқат білім ғана күмәнді сейілтіп, өмірді дұрыс бағалауға және материалдық әл-ауқатты жақсартуға үйретеді.

Шоқан еңбектері — асыл мұра

Шоқанның Қашқарияға сапары оны қажырлы саяхатшы әрі көрнекті ғалым ретінде танытты. Ол аймақтың саяси құрылымы, табиғаты, халықтың кәсібі мен әдет-ғұрпы туралы мол ғылыми дерек жинады. Сол еңбегі үшін Омбыдан Петербургке арнайы шақырылып, Әскери Бас штабтың жолдамасында бұл сапар «мейлінше қызықты әрі пайдалы еңбек» деп бағаланды.

Уәлихановтың тағы бір ерекшелігі — өз халқын орыс жұртшылығына таныстырып, екі халықтың жақындасуына үлес қосуы. Ол достық пен бауырластықтың, өзара түсіністіктің дамуына жағдай жасауды мақсат етті. Озық білім мен мәдениеттен үлгі алуға шақырып, надандық пен артта қалушылыққа қарсы күресті.

Балалық шағы мен рухани қалыптасуы

Шоқан балалық шағын әуелі Құсмұрында, кейін ата қонысы Сырымбетте өткізді. Оның рухани өсуіне әжесі Айғаным ерекше ықпал етті: ол немересіне халық даналығының сарқылмас көзі болып, қазақтың көне аңыздарын, хикаяларын әсерлі әңгімелеп, өзі куә болған тарихи оқиғаларды еске алып отыратын. Шоқан әжесінің жарқын бейнесін өмірінің соңына дейін қадір тұтты.

Фольклорға құштарлық

Ерте жастан халық поэзиясына ынтық болып, классикалық үлгілерді жазып алып отырған. «Қозы Көрпеш — Баян сұлу», «Еркөкше» сияқты поэмалардың нұсқаларын жинап, ұстазы Н. Ф. Костылецкийге тапсырған.

Әнші-жыршылар ықпалы

Үйіне жиі келетін әнші-жыршылар Шоқанның сөз өнеріне, халықтық мұраға қызығушылығын тереңдетті.

Ғылымға бет бұру

Әкесінің орыс зиялыларымен байланысы оның ой-өрісін кеңейтіп, ғылымға құштарлығын қалыптастырды.

Кадет корпусындағы дүниетаным

Шоқанның ағартушылық идеялары мен демократиялық көзқарастары кадет корпусында оқыған жылдары қалыптасты. Ол терең әрі жан-жақты білім алып, замандастарынан өресі биік тұлға ретінде танылды. Оқуды бітірісімен-ақ оның қоғамдық және әдеби қызметі кең өріс алды.

Ғалымның көп салалы мұрасы — философия, этнография, тарих, экономика, құқық, география, ауыз әдебиеті, әдебиет теориясы секілді бағыттарды қамтиды. Бұл еңбектердің құндылығы уақыт өткен сайын айқындала түседі.

Тіл, сөз өнері және қоғам туралы ойлары

Шоқан халықтың психологиясын танытатын басты белгілердің бірі ретінде тіл байлығын, сөз өнерін және шешендік қасиетті атады. Ол мұны халық бойындағы таланттың, қабілеттің, ақындық қуаттың айғағы деп білді.

«Халықтың тұрмысы мен әдет-ғұрпы бәрінен де артық тілде көрініс табады… Қазақ тілінде араб тіліндегідей жасама бояу сөздер жоқ, ол — нағыз таза тіл».

Оның психологиялық пайымдарының бір арнасы дін туралы толғаныстарымен сабақтас: алғашқы адамның қиялы мен діни сенімдерінің табиғатпен тікелей қарым-қатынастан туғанын айтып, шамандық ұғымдардың шығу төркінін түсіндіруде материалистік ұстанымды берік сақтады.

Надандыққа қарсы ұстанымы: зиянды әдеттерді сынауы

Шоқан туған халқының әдет-ғұрпының әр қырын байыптай отырып, қоғамды ілгері бастырмайтын кейбір керітартпа дағдыларды ашық сынады. Солардың бірі ретінде барымтаны атап, оны байлыққа жетудің «жеңіл жолы» деп түсінудің қате екенін көрсетті.

Еңбекке қарсы дағды

Мұндай «кәсіпке» үйір адамда еңбекке ынта әлсіреп, мінез-құлқы жұғымсызданады деп тұжырымдады.

Қоғам дамуына кедергі

Уақыт пен табандылықты талап ететін кәсіби еңбек қана алға бастыратынын айтып, барымтаның түрлі кәсіптің дамуын тежейтінін ескертті.

Осы арқылы ол жастарды арамтамақтық пен еріншектікке жетелейтін жолдан аулақ болуға шақырып, қоғамды жаңғыртудың өзегіне білім, еңбек, мәдениет құндылықтарын қойды.

Қорытынды: қара түнді жарып өткен жұлдыз

Шоқан Уәлихановтың қысқа да жарқын өмірі — халқымыздың рухани ізденісінің биік көрінісі. Ол ғылымды, мәдениетті, ағартушылықты ту етіп көтеріп, өз халқын әлемдік өркениетпен сабақтастыруға күш салды. Оның еңбектері бүгін де ойды серпілтіп, білім мен парасатқа үндейтін асыл мұра болып қала береді.