Шәкерім Құдайбердіұлы 1858 жылы дүниеге келген
Шәкерімнің өмір жолы мен қалыптасуы
Шәкерім Құдайбердіұлы 1858 жылы дүниеге келген. Әкесі Құдайберді мен ақын Абай бір әкеден — Құнанбайдан туған. Құдайберді 36 жасында қайтыс болып, жетім қалған жеті жасар Шәкерімді Абай қамқорлығына алып, оқытады.
Шәкерім бес жасында хат таныған. Тоғыз жасынан бастап өздігінен жүйелі түрде оқып, білімін үздіксіз тереңдетеді. Ол әдебиет пен тарихты, географияны, жаратылыстану ғылымдарын, физиканы, сөз өнері мен музыканы зерделейді. Сонымен қатар дене еңбегімен де айналысып, түрлі шеберлікті меңгереді.
Тұрмыс мәдениеті мен практикалық істері
Шәкерім тұрмыс мәдениеті жөнінен де жаңашыл ұсыныстарымен танылған. Ол ұлттық киім үлгілерін жаңарту, ас дайындау, көшпелі ел жағдайында қыста қар үстінде шырпысыз от жағу секілді тәсілдерді көрсетіп, елге пайдалы тәжірибелер ұсынады.
Үй-үйдің, іргелес қыстаулардың арасында сымды байланыс орнату сияқты сол кезең үшін тосын бастамаларға да ден қойған. Ауырып-сырқаттанған жандарға медициналық жәрдем көрсеткені де айтылады.
Назар аударар қыры
Ойшылдық пен ақындықты күнделікті өмірге қызмет еткізе білуі.
Қоғамдық ықпал
Беделі мен білімі ел ішінде кең танылып, түрлі орта оған жиі жүгінген.
Абай ықпалы және әдеби көкжиегі
Шәкерім 16–17 жасынан бастап Абайдың ықпалымен өлең жаза бастайды. Ел аралап, тарихи деректер жинап, шежіре жазады. Ол Батыс пен Шығыс әдебиетіне кеңінен көз жүгіртіп, Пушкин мен Толстойды, Некрасовты жоғары бағалаған. Шығыстан Қожа Хафиз, Науаи, Физули шығармаларын қадірлеген.
Шәкерім Пушкин, Некрасов, Толстой еңбектерін қазақ даласында насихаттап, бірқатар шығармаларын аударған. Толстойды «ұстазым» деп танып, оның өнегесін тұрмысында да қолданады: егін салып, шөп шауып, мал бағу кәсібін меңгереді.
Ішкі қайшылықтар
Толстой философиясына еліктеп, күшке қарсы бармау, қауымнан шеттеп оңашалану сияқты ұстанымдарға бой ұрады. Бұл таңдаулар кейін оның өмірінде ауыр қайшылықтарға алып келгені айтылады.
Сапарлар және рухани ізденіс
Шәкерім араб, парсы, түрік жұртының әдебиеті мен мәдениетін терең танып, Абайдың тапсырмасымен Стамбулға, Египетке, Меккеге сапар шегеді. Бұл жолсапардан діни дәстүр бойынша қажы атанып оралады.
Айтылған деректер бойынша, осы сапарында Парижге де тоқтап, Францияның архивтері мен кітапханаларында болған.
Мұрасы: шығармалары мен аудармалары
Шәкерімнің шығармашылық мұрасы жанрлық тұрғыдан кең. Ол поэма, дастан, роман, әңгіме, өлең және аударма саласында өнімді еңбек еткен. Көптеген өлеңдеріне ән де шығарған.
Негізгі туындылары
- «Қалқаман–Мамыр»
- «Еңлік–Кебек»
- «Нартайлақ – Айсұлу»
- «Ләйлі–Мәжнүн» дастаны
- «Әділ–Мария» (1916 жыл оқиғалары негізінде)
- «Галилей» әңгімесі
Аудармалары мен жинақтары
- Пушкиннен: «Дубровский», «Боран» (аударма дастандар)
- «Бәйшешек бақшасы»
- «Қазақ айнасы»
- Құраннан аударма жасап, ислам құндылықтарын түсіндіретін еңбектер
Дінге көзқарасы
Қажы атанса да, ислам ережелеріне және оны ел ішінде ұстанушы кейбір өкілдердің іс-әрекетіне сыни көзбен қарағаны айтылады.
Қоғамдық ахуал және соңғы жылдары
Шәкерімнің ел ішіндегі беделін түрлі тарап пайдалануға тырысқан: дін өкілдері де, Алашорда партиясы мен Алаш комитеті де оны жиі шақырған. Тарихи деректерде отызыншы жылдары пайда болған қарулы топтар да оның атын жамылып, түрлі әрекеттерге барғаны айтылады.
Шәкерім Алаштан алшақтап, шығармашылығын халықтық әрі интернационалдық бағытта дамытуды көздейді. Ал 1930 жылдардың басындағы саяси науқан, асыра сілтеушілік оны күмәнді тұлға ретінде шеттетуге әкеліп, «бай», «қажы» деген айыптаулармен қауіптену күшейеді.
Өмірінің соңына қарай ол ұстазы граф Толстойдың Ясная Полянадан кетіп, оңашаланған қадамын еске салатындай түрде 72 жасында елден оқшаулап, Шыңғыстың жонына кетеді. Жалғыз қыстауда тұрып, кітап жазып, аң аулайды.
Қайғылы аяқталу
Бұл оңашалану ГПУ қызметкерлерінің «бандалармен байланысы бар» деген күдігін күшейтеді. Шығармашылықпен айналысудың мәнін түсінбеген, шала сауатты қызметкер Қарасартов оған ерекше күдікпен қарайды. Ақыры Шәкерім Құдайбердіұлы 1931 жылдың 2 қазанында Керегетас деген жерде Қарасартов пен оның көмекшісі Халитовтың қолынан қаза табады.
Мәтін соңындағы қолтаңба:
Сая Молдайып