Рим әдебиетінің алтын дәуірі

Көне Рим әдебиетінің қалыптасуы

Біздің дәуірімізге дейінгі III ғасырдың ортасында Жерорта теңізінің батыс жағалауында, Италияда антикалық әдебиеттің екінші үлкен арнасы — рим әдебиеті — өркендей бастады. Рим әдебиеті грек әдебиетімен тығыз байланыста дамыды: екеуі қатар өрбігенімен, римдік шығармалар латын тілінде жазылды. Бұған Римнің латын тайпалары шоғырланған орталық қауым болуы себеп болды.

Римдегі құл иеленушілік қоғамның дамуы көптеген қырынан Грекия тәжірибесін еске түсіреді: рулық құрылыстың ыдырауы, құл еңбегіне негізделген өндірістің күшеюі, таптық қоғамның орнығуы, полистің (қала-мемлекеттің) дамуы мен дағдарысы — осы құбылыстар екі өркениетке де ортақ болды. Дегенмен Рим тарихының өзіндік ерекшеліктері тарихи және географиялық жағдайлармен айқындалды: Рим құлдырап бара жатқан Грекияның орнын басты, ал грек қоғамының өткерген жолы Римде күрделірек әрі өзгеше түрде қайталанды.

Грек ықпалы және римдік қайта жасау

Рим әдебиеті өзіне қажетті көптеген «дайын жауаптарды» грек әдебиетінен тапты. Грек тарихының әр кезеңінде қалыптасқан дүниетану мен идеология рим қоғамының сұраныстарына қызмет етті. Римдіктер философия, дін, өнер, әдебиет сияқты салаларда гректерден алған материалды өздерінің тарихына, идеологиясына және жергілікті салт-дәстүрлеріне сай бейімдеп дамытты.

Соның нәтижесінде рим әдебиеті грек және Батыс Еуропа әдебиеттерінің арасын жалғаған мәдени көпірге айналды. Қайта өркендеу дәуірінде және XVII–XVIII ғасырларда антикалық әдебиет көбіне рим әдебиеті арқылы танылды: грек драматургтері Эсхил, Софокл, Еврипидтен гөрі рим драматургы Сенека кең танымал болды, ал еуропалық эпос үшін Гомерден бұрын Вергилийдің «Энеидасы» көбірек оқылды.

XVIII ғасырда ғана грек әдебиетіне ерекше назар аударыла бастады, ал XIX ғасырда рим әдебиеті кейде әділетсіз түрде «таза еліктеу» ретінде бағаланды. Алайда рим әдебиеті грек үлгілерін пайдаланғанымен, олардың жай көшірмесі емес: жанрларды түрлендіріп, жаңа реңк беріп дамытты. Мысалы, грек трагедиясында хордың қатысуы міндетті саналса, рим драмасында оның қажеттілігі бола бермеді.

Кезеңдерге бөлінуі

Рим әдебиетінің дамуы — оның «алтын дәуірі», Рим империясының құрылуы мен күйреуі — антикалық әлем эволюциясының соңғы кезеңімен астасады. Кезеңденуі әдеби латын тілінің қалыптасуымен де сәйкес келеді.

I. Ежелгі кезең

Рим әдебиеті пайда болғанға дейін (б.д.д. 240 жылға дейін).

II. Архаикалық кезең

Цицеронның әдеби қызметіне дейін (б.д.д. 240–81 жж.).

III. Алтын дәуір

1) Цицерон заманы — рим прозасының гүлденуі (б.д.д. 81–43 жж.).
2) Август заманы — рим поэзиясының гүлденуі (б.д.д. 43–14 жж.).

IV–V. Күміс дәуір және соңғы кезең

IV. Күміс дәуір (14–117 жж.).
V. Соңғы императорлық кезең (117–476 жж.).

Рим мифологиясы: грек құдайларының римдік есімдері

Римдіктер олимп құдайларына табынғанымен, олардың есімдерін өз дәстүріне сай өзгертті. Төмендегі сәйкестіктер римдік пантеонның грек негізімен қалай ұштасқанын көрсетеді.

Негізгі құдайлар

Зевс: Юпитер
Посейдон: Нептун
Аид: Плутон
Гера: Юнона
Арес: Марс

Өнер, махаббат, тағдыр

Гермес: Меркурий
Афродита: Венера
Афина: Минерва
Артемида: Диана
Гефест: Вулкан
Тюхэ: Фортуна
Эрот: Амур (Купидон)

Театр, аударма және поэзияның өрлеуі

Біздің дәуірімізге дейінгі I ғасырдың соңы мен біздің дәуіріміздің I ғасыр басы рим поэзиясының алтын ғасыры саналады. Осы уақытта Римнің ең көрнекті ақындары өмір сүріп, классикалық мұра қалыптастырды. Рим театрларында грек және рим драматургтерінің трагедиялары мен комедиялары қойылды.

Император Помпей Грекиядағы театр тәжірибесін көріп, соның үлгісімен Римде тастан қаланған алғашқы театр салдырды. Кейінірек Римде 50 мың көрермен сыятын әйгілі Колизей бой көтерді. Бұл кезеңде грек авторлары латын тіліне белсенді аударылып, рим ақындары да жаңа дастандар мен өлеңдер жазды.

Негізгі тұлғалар мен шығармалар

Плавт

Плавт — бізге шығармалары тұтастай жеткен, комедия жанрында жазған алғашқы рим авторы (б.д.д. 184 ж. шамасында қайтыс болған). Оның шын аты — Тит Макк; «Плавт» лақап аты «жалпақ табан» деген мағына береді. Ол Умбрияда дүниеге келіп, өмірі туралы мәліметтер аз сақталған.

Плавт комедияларының сюжеттері көбіне грек шығармаларына негізделген. Әсіресе жаңа аттикалық комедия авторлары — Менандр, Филемон, Дифил — оның негізгі қайнаркөздері болды. Плавттың шығармалары демократиялық бағытқа жақын: көптеген пьесаларында айлакер құл бейнесі сүйіспеншілікпен суреттеледі («Елес», «Вакхидалар», «Псевдол»).

Ең танымал комедиялары: «Мақтаншақ сарбаз», «Екі Менехм», «Тұтқын» және т.б. Пьесалары шешен диалогқа, ширақ күлкіге құрылған; олар грек пен рим тұрмысын шебер бейнелеп, ескілікті әдет-ғұрыптарды әжуалайды.

Марк Туллий Цицерон

Марк Туллий Цицерон (б.д.д. 106–43) — атақты адвокат, шешен, жазушы және саяси қайраткер. Ол Арпин қаласында дүниеге келіп, Римде грек оқытушыларынан білім алды. Мектепте грек классикасымен — Гомер поэмаларымен, драмалармен, шешендік сөздермен — кең танысты.

Цицерон философияны, грек және латын тілдеріндегі шешендік өнерді меңгеріп, аударма жасаумен әрі поэма жазумен айналысты. Грек пен рим әдебиетінің синтезі оның жан-жақты шығармашылығында айқын көрінді.

Әдеби мұрасы

Саяси және сотта сөйлеген 58 сөзі
Шешендік өнер, саясат, практикалық және теориялық философия туралы 19 трактаты
800-ден астам хаты (психологиялық әрі тарихи маңызы зор дереккөз)

Ол адвокаттық қызметке б.д.д. 80-жылдардың соңында кірісіп, 63 жылы консул болып сайланды. Кейін Сенаттағы ықпалы күшейіп, Кіші Азияда проконсул болды. 48 жылы Цезарь жеңісінен кейін саясаттан шеттеп, әдебиетке ден қойды: риторикалық еңбектерін («Брут», «Шешен») және философиялық трактаттарын осы кезеңде көп жазды.

Цицерон рим әдебиетінде бұрын болмаған көркем философиялық прозаны дамытуға ұмтылды. Ол этика, метафизика, таным теориясы мәселелерін қамтып, рим оқырманын грек философиясының негізгі бағыттарымен таныстырды. Ең ірі жетістіктерінің бірі — латын тілінде философиялық терминологияны қалыптастыруы.

Б.д.д. 44 жылдан бастап саясатқа қайта оралып, Антонийге қарсы бағытталған «Филиппикаларын» жазды (атауы Демосфеннің Македония патшасы Филиппке қарсы сөздеріне меңзейді). Цицерон еуропалық мәдениетке зор ықпал етті: оның аты ұзақ уақыт «шешен» сөзінің синониміне айналды. Қайта өркендеу дәуірінде де, XVII–XIX ғасырларда да оның еңбектері жоғары бағаланды және ағартушыларға, революция шешендеріне, орыс ойшылдары мен декабристерге әсер етті.

Публий Марон Вергилий

Публий Марон Вергилий (б.д.д. 70–19) — Римнің даңқты ақыны, өмірі аңызға айналған тұлға. Ол Солтүстік Италияда қолөнерші отбасында дүниеге келіп, алғашқы білімді Кремонада, кейін Миланда алды. Римде риториканы тереңдетті. Жас шағында жазған өлеңдері кейін «Ұсақ өлеңдер» атты жинақ болып жарық көрді (ақын қайтыс болғаннан кейін).

Оның алғашқы ірі шығармасы — «Буколикалар» («Бақташы жырлары», б.д.д. 42–38). Мұнда ақын табиғат аясындағы тыныш, идиллиялық өмірді мадақтап, саясаттан бойын аулақ ұстауға ұмтылады. Бұл жинақ әлем әдебиетінде ерекше орын алады: Вергилий рим әдебиетіне бұрын болмаған буколикалық жанрды енгізді. Осы табыстан кейін ол Меценат үйірмесіне қосылды.

Келесі маңызды еңбегі — «Георгикалар» («Егіншілік туралы дастан»), император Октавиан Августке арналған. Жеті жыл жазылған шығарма төрт кітаптан тұрып, егіншілік, бау-бақша, мал шаруашылығы және ара өсіру тақырыптарын қамтиды. Ақын шаруа еңбегін дәріптеп, Италия табиғаты мен тарихи тұлғаларын асқақтатады.

«Энеида» — римдік эпостың шыңы

Вергилийдің ең әйгілі туындысы — «Энеида». Ол дастанға он жылға жуық уақытын арнады. Ақын грек және рим мифтерін терең зерттеп, Троя қорғаушыларының бірі, тәңірия анадан туған Эней туралы баяндайды.

Эней отқа оранған қаладан асыл бұйым емес, қарт әкесін арқалап алып шығады. Шиеленісті оқиғалардан соң Италияға қоныстанып, кейін өлілер патшалығына түсіп, әкесінің рухымен жүздеседі. Сол жерде дана рух Энейдің ұрпақтары Римнің негізін қалайтынын және әлем халықтарына әмір жүргізетінін болжайды. Вулкан Энейге арнап қалқан соғып, оған болашақ рим тарихын және Август билігінің салтанатын бедерлейді.

Дастан салтанатты әрі әуезді өлеңмен жазылған. Онда ерлік, борышқа адалдық, үлкенге құрмет идеялары дәріптеледі. Сонымен бірге ақын ежелгі аңыздар мен діни нанымдарды империяны және Август тұлғасын көркем түрде асқақтату үшін шебер пайдаланады.

Гораций Флакк

Квинт Гораций Флакк (б.д.д. 65–8) Италияның оңтүстігіндегі Венузияда дүниеге келген. Ол азаттық алған құлдың отбасынан шыққан. Римде және Афиныда білім алды. Азамат соғысы кезінде әскерге кеткен: бастапқыда республикашылар жағында болса да, кейін Август сарайының ақынына айналды.

Гораций өлең жазуды б.д.д. 42 жылдан бастайды. 30-жылдары оның екі жинағы жарық көрді. Ол одалар, сатиралар, хаттар, эподтар сияқты жанрларда еңбек етті. Әдебиетке арналған үш шығармасының ішінде поэзия табиғатын талдаған «Поэзия ғылымы» кейін классицизм теоретиктеріне тірек болды.

Өлең өнерін мадақтаған «Ескерткіш» одасы жаңа заман ақындарына үлгі болды (Г. Р. Державин, А. С. Пушкин және т.б.). Жалпы, Гораций мұрасы Еуропа поэзиясына, әсіресе XVI–XVIII ғасырлар лирикасының қалыптасуына зор ықпал етті.

Лукреций

Біздің дәуірімізге дейінгі I ғасырдың ұлы ғалымы әрі ақыны Лукреций құдайлардың мәңгі өлмейтін болмысын жоққа шығарып, әлем мен адамның пайда болуын ғылыми тұрғыда түсіндіруге талпынды. Оның пікірінше, табиғат атомдардан тұрады: атомдар қосылып аспан денелерін, Жерді, тіршілікті және адам жанын құрайды. Ол жанның мәңгі өмір сүретінін теріске шығарып, жан тәнмен бірге өледі деген ойды ұстанды.

Апулей Луций

Апулей Луций (б.д.д. 124 ж. шамасы — қайтыс болған жылы белгісіз) — Африкадағы Мадаврада туған атақты рим жазушысы. Дәулетті отбасынан шыққан: Карфагенде риторикадан білім алып, Афиныда философия оқыған, көп саяхаттаған. Римде адвокат болып қызмет атқарып, латын тілін жетік меңгерді. Карфагенде өмір сүрген тұсында зор беделге жетіп, тірі кезінде-ақ оған ескерткіш-статуя орнатылғаны айтылады.

Апулейдің шығармашылығы жанр жағынан әр алуан. Ол латын және грек тілдерінде жазғанымен, грек тіліндегі еңбектері сақталмаған. Латынша мұрасының едәуір бөлігі бізге жетті: философиялық трактаттар және «Метаморфоздар» (немесе кейінгі дәстүрде «Алтын есек») атты көлемді роман.

«Алтын есек» неге маңызды?

II ғасырдағы Рим провинциясы тұрғындарының тұрмысы мен рухани өмірін бейнелейді.
Еуропа әдебиетіндегі алғашқы психологиялық романдардың бірі ретінде бағаланады.
Есектің «бетпердесі» арқылы адам мінез-құлқын сатиралық тұрғыда ашуға мүмкіндік береді.

Адамның сиқырдың әсерімен жануарға айналып, кейін қайта адам қалпына келуі туралы фольклорлық сюжет Апулейге дейін де болған. Апулей грек дәстүріндегі сюжетті өңдеп, көптеген эпизодтармен кеңейтті, әрі финалын өзгеше шешті. Романда провинциялық қоғам өкілдері әртүрлі жағдайда көрсетіледі: құлдарды қатыгез қанау жасырылмайды, шағын жер иелерінің ауыр халі де бейнеленеді.

Шығармадағы дін мен театр туралы ойлардың мәдени-тарихи құндылығы зор. Ең әйгілі кірме новелла — екі кітап көлеміндей Амур мен Психея туралы ертегі. Бұл кең тараған ертегілік схемаға құрылған: құбыжыққа тұрмысқа шыққан қыз келісімді бұзады, күйеуі жоғалады, әйелі ұзақ сапар шегіп, ақыры оны табады.

«Метаморфоздар» орта ғасырда кең таралды. Апулейдің кейбір новеллаларын Боккаччо пайдаланғаны белгілі. Ал Амур мен Психея сюжетті желісі әдебиет пен өнерде сан мәрте жаңғырды: Лафонтен, Виланд, Богданович шығармаларында, сондай-ақ Рафаэль мен Торвальдсен туындыларында көрініс тапты.

Қорытынды ой

Рим әдебиеті грек мұрасын қабылдап қана қоймай, оны тарихи тәжірибесі мен тілдік мәдениеті арқылы қайта құрып, Еуропа әдебиетінің кейінгі дамуына шешуші ықпал етті. Оның жанрлық жаңартулары, риторикалық мектебі және эпикалық поэзиясы антикалық дүниенің соңғы әрі аса қуатты көркем қорытындысын жасады.