Холмс дебдіреп
Бейкер-стриттегі тосын келу
Бейкер-стриттегі қарапайым сахнамызда талай шиеленісті оқиғалар болған. Бірақ өнер магистрі, философия докторы және өзге де атақтардың иегері Торникрофт Хакстейбл алғаш көрінген сәттегідей күтпеген, тіпті таңғаларлық көрініс әлі болмаған.
Әуелі визит картасы кірді: ғылыми дәрежелердің ұзын-сонар тізімі тым шағын қағазға әрең сыйғандай. Оның ізін ала өзі де көрінді — ұзын бойлы, денелі, маңғаз адам, ұстамдылық пен табандылықтың айғағындай.
Ол ішке кірген бетте екі қолын үстелге тіреп, баяу ғана еденге шөге бастады да, есінен танып, камин алдына төселген аю терісінің үстіне сұлап түсті. Біз бір сәт үнсіз қалып, алыстағы шетсіз-шексіз өмір теңізінен жеткен сұрапыл дауылдың күйреу-кесапаты секілді ауыр көрініске қарап қалдық.
Холмстың әрекеті
Холмс дереу қимылдап, оның басына жастық қойды.
Ватсонның көмегі
Мен аузына бір ұрттам коньяк тамыздым, тамырын ұстап, әл-дәрменсіздігін байқадым.
Бейтаныстың қуқыл тартқан толық жүзін терең әжім торлаған; ісінген көз астына көкшіл тартқан кіреуке қонған; жартылай ашық ауыздың езулері төмен салбыраған; бұғағынан қылшық қылаңдаған. Жағасы мен көйлегі кірлеп, шашы көптен таралмаған күйі кең маңдайына тұтам-тұтам болып түскен. Көз алдымызда әлденендей зор қасіретке душар болған адам жатыр еді.
Шұғыл өтініш және бірінші ілік
Холмс оның сағат қалтасынан теміржол билетін суырып алды: Мэклтонға қайтатын билет. Әлі он екіге толмаған уақыт — демек, ол тым ерте шыққан.
Қонағымыз есін жиып, ұялғанынан қызарақтап орнынан тұрды да, жүйкесінің әбден ширыққанынан талып қалғанын айтты. Оған бір үзім кепкен нан мен бір стақан сүт жеткілікті екен. Ең бастысы — ол Холмсты өзімен бірге алып кету үшін келген: бұл істі телеграммамен түсіндіру мүмкін емес, кейінге қалдыруға болмайды.
Холмстың шарты
Холмс Лондоннан кетуге қиналатынын жасырмады: алдында басқа істер тұр. Бірақ қонақтың келесі сөзі бәрін өзгертті.
«Герцог Холдернестің жалғыз ұлын ұрлап кеткенін қалайша естімедіңіз?» — дегенде, Холмс бірден мән берді.
Бедел мен салмақ
Холмс сөреден анықтамалықтың «X» томын алып, Холдернесс герцогының атақ-лауазымдарын тізіп шықты: мемлекет үшін салмағы зор адам.
Сыйақы
Бала табылса — 5 000 фунт, ал ұрлаушылар анықталса — үстеме 1 000 фунт.
Холмс шешімін айтты: біз доктор Хакстейблмен бірге Англияның солтүстігіне аттанамыз. Ал әуелі ол сүт ішіп, болған жайды: не болды, қашан болды, қай жерде болды және неге үш күн өткен соң ғана келгенін толық баяндауы керек.
Мектеп-интернаттағы жоғалу
Доктор Хакстейбл — Мэклтон маңындағы ер балаларға арналған мектеп-интернаттың негізін қалаушы әрі директоры. Ол оқу орнының беделін атап өтті: атақты әулеттер ұлдарын соған сеніп тапсырған. Даңқтың шырқау шегі үш апта бұрын болған: герцог Холдернесс он жасар мұрагері лорд Солтайр осы мектепте оқитынын хабарлаған.
Отбасылық фон
Герцогтың отбасылық өмірі жұртқа мәлім деңгейде сәтсіз болған: ерлі-зайыптылар келісіммен ажырасып, герцогиня Францияның оңтүстігіне кеткен. Баланың көңілі анасына ауып тұрған, ол ананы сағынған сайын әкесі оны интернатқа жіберуді дұрыс көрген.
Лорд Солтайр мектеп тәртібіне тез үйреніп, екі апта ішінде бауыр басып кеткен. Бірақ соңғы рет оны 13 мамыр, дүйсенбі кешінде көрген. Оның бөлмесі екінші қабатта, ал іргелес үлкен бөлмеде екі бала жатқан. Олар түні бойы ештеңе естімегенін айтты — демек, лорд Солтайр есіктен шықпаған.
Терезе
Терезе ашық қалған, қабырғаны қалың шырмауық басқан.
Төсек
Сейсенбі таңғы 7-де төсегі жиналмаған күйі табылған.
Киім
Мектеп формасын киіп кеткен: қара күртеше, сүр шалбар.
Дереу интернаттағының бәрі жиналып, тағы бір сұмдық анықталды: неміс тілінің мұғалімі Хайдеггер де жоғалған. Оның бөлмесіндегі жағдай асығыстықты аңғартқан: киімі шашылған, төсегі жиналмаған. Терезеден түскенін жердегі із дәлелдеген. Көгал шетінде тұратын шағын сарайдағы велосипеді де жоқ.
Хайдеггер мектепке екі жыл бұрын келген, кепілдемелері жақсы болғанымен, тұйық әрі суық адам саналған. Ал енді, бейсенбі күніне дейін, сейсенбіден бері жаңа дерек шықпаған. Герцогтың мекені мектептен бірнеше миль ғана жерде болғандықтан, баланың үйіне қайтып барған шығар деген үміт те үзілген: ол жерде жоқ.
Холмстың түйіні
Холмс директордың сақалына қарап, үш күн күткенін де бірден аңғарды. Оның қабағы түйіліп, қос қасының ортасына қыртыс жиналды: бұл істің өзі-ақ оны тергеуге итермелеп тұрған.
«Маған сол бойда келмей, үлкен қателік жасағансыз», — деді ол. Көгал мен шырмауық тәжірибелі адамға көп нәрсе айта алады. Ал полицияның жалған ізге еріп, жұмысты тоқтатуы үш күнді зая қылған.
Логика: велосипед, хат және ықтимал себеп
Холмс бірден өзегіне өтетін сұрақтарды қойды: бала мен мұғалімді не байланыстырады, мұғалім баланың сыныбына кірді ме, балада велосипед болды ма, басқа велосипедтер орнында ма. Жауаптар күтпегендей шықты: екеуінің арасында байланыс жоқ, мұғалім балаға сабақ бермеген, балада велосипед болмаған, ал қалған велосипедтер түгел орнында.
Велосипед парадоксы
Егер мақсат «велосипедпен кетті» деген ой тудыру болса, неге бір ғана велосипед жоғалды? Неге екеуін бірдей жасырып кетпеген? Холмс мұны әлсіз айла деп бағалады. Дегенмен, жоғалған велосипедтің өзі — алғашқы нақты қадам: оны толық жоғалтып жіберу оңай емес.
Бұдан кейін Холмс ең нәзік жерді түртті: қашар алдында балаға біреу келген бе, хат келген бе. Келгені — бір-ақ хат, әкесінен. Конвертте герб болып, адресі герцогтың қолтаңбасымен жазылған. Ең маңыздысы: хат бала жоғалған күні келген.
Екі сценарий
- Баланы күшпен әкеткен.
- Немесе ол өз еркімен кеткен (сырттан түрткі болса ғана).
Егер бала өз еркімен тәуекел етсе, оны қозғаған нәрсе болуы керек. Келген адам жоқ — демек, ықтимал түрткі хат арқылы болуы мүмкін.
Хакстейбл бұл тұста көп көмектесе алмады: герцогтан басқа ешкім жазбаған. Ал Франциядан — ешқашан хат келмеген. Бала мен әкенің қатынасы да суықтау: герцог ешкіммен жақын араласуға бейім емес, мемлекеттік істерден аса алмайды, бірақ ұлына жаман қарайды деуге келмейді. Дегенмен, баланың анасына ықыласы зор екені айтылды — бұл мәліметті герцогтың хатшысы Джеймс Уайлдер ишаралап жеткізген.
Тағы бір маңызды жайт: герцогтың хаты баланың бөлмесінен табылмады — демек, бала оны өзімен бірге алып кеткен.
Дербишир: герцогпен бетпе-бет
Біз кешке қарай Дерби графтығының салқын ауасын жұтып, атақты мектепке жеттік. Келгенімізде қараңғы түсіп қалған еді. Дәл сол жерде жаңа жағдай белгілі болды: герцогтың өзі мектепке келіпті, жанында — хатшысы Уайлдер.
Герцогтың кейпі
Фотосуреттерден таныс мемлекеттік қайраткер тірі жүздескенде өзгеше шықты: жүдеу қушық бет, ұзындау имек мұрын, аса сәнді киім, өңі бозарып кеткен. Қуқыл жүзін жалындай ұзын жирен сақал айқындай түседі, ақшыл жилет үстінде алтын сағат бауы жылтылдайды.
Уайлдердің мінезі
Аласа бойлы, қағылез, көгілдір көзді жас жігіт бірден екпіндеп сөйлеп, Хакстейблдің Холмсты шақырғанын орынсыз қадам ретінде көрсетті: мәртебелі мырза істің жария болмауын қалайды.
Холмс сыпайы, бірақ берік жауап қатты: солтүстіктің ауасы оған ұнайды, бірнеше күн осында қалмақ. Қайда тоқтайтыны — директордың еркінде. Директор сасып қалғанда, герцогтың гүрілдеген жуан дауысы жағдайды орнына келтірді: Холмстың көмегінен бас тарту жөн емес, тіпті оны өз үйіне — Холдернесс-холлға шақырды. Холмс болса, істің пайдасы үшін алдымен оқиға орнына жақын болуды жөн көрді.
Герцогтың түсіндірмесі
Холмс бірден негізгі сұрақ қойды: ұлының жоғалуын герцог қалай түсіндіреді? Герцог жауап беруге қиналды. Герцогиняның қатысы бар ма деген сұраққа ол ақыры: «Араласы жоқ», — деді.
Құн төлеу үшін ұрлау нұсқасы да қаралды, бірақ ешқандай талап түспеген.
Хат төңірегіндегі күмән
Холмс герцогтың ұлына хат жазғанын нақтылады. Герцог хаттың ертерек жазылғанын айтты, бірақ бала оны жоғалған күні алғаны белгілі. Хатта баланы алаңдататын бірдеңе болды ма? Герцог мұны үзілді-кесілді терістеді.
Хатты поштаға кім салған? Уайлдердің айтуынша, мәртебелі мырза хаттарды өзі жібермейді: ол хаттарды үстелге қалдырады, кейін хатшы бәрін пошта сөмкесіне салады. Сол күні герцог шамамен жиырма-отыз хат жазған.
Герцог полицияға іздестіруді Францияның оңтүстігіне қарай бағыттауды өзі ұсынғанын айтты: герцогиня баласын ұрлауға барады деп ойламаса да, анасына өжет баланың өзі қашып кетуі мүмкін; ал неміс мұғалімі оны азғырып, көмек көрсеткен болуы ықтимал. Сөз осы тұста үзіліп, герцог қоштасуға рұқсат сұрады.
Осы үзінді нені көрсетеді?
- Істің басында-ақ ақпараттың жабықтығы тергеуді тежейді.
- Хат — ең нәзік әрі ең ықтимал бұрылыс нүктесі.
- Велосипед — көзге ұсақ көрінгенімен, кейін бүкіл желіні ашуы мүмкін айғақ.
- Үш күндік кідіріс — қалпына келмейтін жоғалту, бірақ Холмс үшін әлі де мүмкіндік бар.