Бір хан болған екен, оның екі қатыны болыпты

Ханның екі жары және уәде

Бір ханның екі әйелі болыпты, бірақ екеуі де бала көтермепті. Бір күні хан ұзақ сапарға шығуды ойлап, әйелдеріне: «Мен қайтып келгенше не істеп, не тауып қоясыңдар?» — депті.

Үлкен әйелі: «Сен келгенше алтыннан сәнді үй салдырамын» — деп жауап беріпті. Ал кіші әйелі: «Алтын айдарлы бір ұл, бір қыз табамын. Ұлдың аты — Алтын Айдар болады» — депті.

Қызғаныш пен зұлымдық

Хан бірнеше жыл жүріп, еліне оралыпты. Үлкен әйелі шынында да алтын үй салдырып қойыпты. Кіші әйелі Алтын Айдарды дүниеге әкелген екен. Бірақ үлкен әйелі күншілдікке салынып, бір мыстан кемпірге (сиқыршыға) сыбырлапты.

Сиқыршы кемпір нәрестені ұрлап алып, құдыққа тастап жіберіпті. Ал кіші әйелдің қолына «сен күшік таптың» деп күшік ұстатып, масқара қылыпты. Бишара әйел жыласа да, шарасыз көнуге мәжбүр болыпты. Хан келіп, күшікті көріп, кіші әйелін қуып жіберіпті.

Құдықтағы баланың аман қалуы

Құдайдың құдіретімен Жәбірейіл періште құс бейнесінде келіп, баланы құдықтан көтеріп алып кетіпті. Оны қаланың шетінде тұратын, бала-шағасы жоқ бір кемпірге аманаттапты.

Бала сол үйде үш-төрт жыл тұрыпты. Кейін әлгі кемпір дүние салып, Алтын Айдар өз күнін өзі көріпті: аң атып, етін азық қылып, терісін киім етіп, тіршілік кешіпті. Ақыры бір таудың қуысынан паналап, соны үй қылып алыпты.

Алтын Айдарға құрылған қастандық

Алтын Айдардың тірі екенін білген күншіл өгей шеше баяғы сиқыршы кемпірді тағы жұмсапты: «Алтын айдарлы баланы тауып, өлтіріп кел» — депті.

Кемпір бала үйде жоқ кезде, қарындасын алдап: «Күлмесханның бір биесі бар, күнде құлындайды. Құлындары арғымақ, тұлпар болады» — деп, ағаны сол жаққа жіберуді сұрапты. Ол сапардың жолы — адасқан жан өлетін қатерлі жол екен.

Дариядағы сынақ және перінің сақинасы

Ағасы кешке келіп, қарындасы естігенін түгел айтып беріпті. Сонда Алтын Айдар тұлпар іздеп, жолға шығыпты.

Жолда бір дарияға тап болыпты: өткен жанға әбігер салатын асау өзен екен. Сол сәтте бір перінің қызы толқын көтеріп, кемені аудармақ болыпты. Алтын Айдар оны қолынан ұстап алып, қолындағы сақинасы мен білезігін шешіп алып, аман өтіп кетіпті.

Күлмесханның құлыны және бұлтқа қарсы қылыш

Ол Күлмесханға жеткенде, ханның биесі құлындап жатыр екен. Алтын Айдар: «Рұқсат болса, құлыныңызды алайын» — депті. Хан келісіпті.

Бірақ құлын туған бойда, бір пері қызы келіп алып кетеді екен. Алтын Айдар күзетіп тұрғанда, пері қызы бұлт болып келіп, құлынды көтере бергенде, бала қылышпен бұлтты салып қалыпты. Сөйтіп, перінің кебісі мен құлынды алып қалыпты да, ханға апарып көрсетіпті. Хан батасын беріпті.

Алтын Айдар олжасын үйіне әкеліп, қарындасына құлынды да, сақинаны да беріп, өзі тағы аңға кетіпті.

Алтын сандыққа апарар сұмдық айла

Сиқыршы кемпір қайта келіп, құлын мен сақинаны көріп, өзін жақсылық ойлаушы етіп көрсетіп: «Енді бір жақта алтын сандық бар, ағаң соны әкелсін» — деп, қарындасын тағы азғырып кетіпті.

Ағасы келген соң, қарындасы сандықты сұрапты. Алтын Айдар тұлпарға мініп, тағы жолға шығыпты.

Жердің жарығын «тігетін» кемпір және ажал тұзағы

Жолда бір кемпірді көріпті: ол жердің жарығын «жамап» отыр екен. Алтын Айдар: «Шеше, не істеп отырсың?» — деп сұрапты.

Кемпір: «Мына жерге сендей батырлар сандық үшін кіріп, өлді» — депті. Сонда да Алтын Айдар: «Маған да сандық керек» — деп, жер астына түсіп кетіпті.

Жер астынан бір пері шығып, айқайлап: «Тапал-тас үйде болсаң, хабарлас!» — дегенде, Алтын Айдар сол мезетте тасқа айналып, жансыз құлапты.

Қарындастың көз жасы және қайта тірілу

Тұлпар бір-екі күн үйге қайтпаған соң, өз бетімен кері оралып, жылағандай болыпты. Қарындасы ағасының қаза тапқанын сезіп, тұлпарға мініп, әлгі кемпірге жетіпті.

Кемпір: «Барма, барсаң сен де өлерсің» — десе де, қыз: «Ағамды бір көріп, керек болса соның қасында өлейін» — деп, жылап кіріпті.

Сол сәтте алдынан бір пері қызы шығып, мұңын тыңдап, аяп, ағасын тірілтіп беріпті.

Ақ отаудағы сыр және пері қыздарының уәдесі

Екеуі бір үлкен ағашты паналап, кейін ішінен ақ отау тауып, соған кіріпті. Біраздан соң екі пері қызы ұшып келіп, үйдің төбесіне қонып, өзара сөйлесіпті.

Бірі: «Суда кемені аударып жүргенімде бір бала сақинамды тартып алды. Көрсем, соған жар болар едім» — депті. Екіншісі: «Мен де бір ханның құлынын алып кетуші едім. Бір күні күзеткен бала құлынды тартып алды. Табылса, мен де соған жар болар едім» — депті.

Сонда Алтын Айдар орнынан тұрып: «Сақина мен құлынды тартып алған бала — менмін» — деген екен. Екі пері қызы да оған некесін қиып, жар болыпты.

Алтын Айдар оларды отауымен көшіріп, қарындасы мен тұлпарын алып, бәрі бірге бұрынғы қонысына қайтып келіпті. Сол жерде төрт-бес жыл тұрыпты.

Әкені табу және әділ жазалау

Бір күні Алтын Айдар аңға шыққанда, жолда бір адамға кезігіпті. Екеуі келе жатқанда, алдынан бір аң шығып, көлбектей жүре беріпті. Екеуі атуға ұмтылғанда, әлгі аң адам бейнесіне еніп: «Мынау — сенің ұлың» — деп әлгі адамға, ал Алтын Айдарға: «Мынау — сенің әкең. Сендерді мыстан кемпір айырып еді» — деп айтып, ғайып болыпты.

Әкелі-балалы екеуі танысып, жылап көрісіпті. Хан ұлын еліне алып келіп, үлкен әйелін де, мыстан кемпірді де алдырып, жазасын бергізіпті. Ал «бала таппадың» деп қуылған кіші әйелін тауып алдырып, бұрынғы мәртебесіне қайта көтеріпті.

Мұратқа жеткен күн

Ақыры Алтын Айдар патша болыпты. Қарындасын да, екі жарын да алдыртып, бәрін жинап, үлкен той жасапты: ат шаптырып, думан құрыпты. Сөйтіп, барша мұратына жетіпті.