Өмірбаяны
ХІХ ғасырдағы Сыр өңіріндегі қысым және Жанқожаның күрес жолы
ХІХ ғасырдың 1820-жылдарынан бастап Сыр бойы мен Арал теңізінің шығыс жағалауын қоныстанған қазақтарға Хиуа және Қоқан хандықтары өз үстемдігін жүргізе бастады. 1830–1840 жылдары бұл қысым тіпті күшейіп, жергілікті халыққа қарсы шапқыншылық, алым-салық және әкімшілік зорлық жүйелі сипат алды.
Хиуаның әрекеті
Жаңадария, Қуандария, Қызылқұм арқылы өткен жорықтар кезінде қазақ ауылдарына шабуыл жасалып, мал барымталанды, әйелдер мен балалар тұтқынға әкетілді.
Қоқанның саясаты
Бекіністер тұрғызылып, шекара белгіленіп, жасақтар арқылы бейбіт елге шабуыл жасалды; алым-салық тұрақты жиналды.
Осындай зорлық-зомбылықтан жапа шеккен қазақтар жастайынан әділдігімен әрі батырлығымен танылған Жанқожаның төңірегіне топтасты.
Ерте танылған батырлық және алғашқы қақтығыстар
Жанқожа 17 жасында Кіші жүз құрамындағы Әлімұлы тайпасының жергілікті рулары сайлаған Қылышбай ханның Хиуа бекінісіне жасаған жорығына жасақпен бірге еріп барады. Сол жорықта ешкімге дес бермей тұрған қарақалпақ батыры Тықыны жекпе-жекте өлтіреді. Деректерде осы жорық барысында әділетсіздігі үшін Қылышбай ханның өзіне де қол жұмсағаны айтылады.
Бұл кезеңде Жанқожаның ауылы Қарақұмды жайлап, Ырғызды қыстап отырған.
Созақ жорығы және Қоқан бекіністеріне соққы
Қоқан хандығының Созақ бекінісіне орналасқан әкімдерінің жергілікті халыққа алым-салықтан тыс көрсеткен зорлығы қазақтардың бас қосып, қамалға шабуыл жасауына түрткі болды. И. В. Аничков мәліметі бойынша, Қоқан әкімі Дәурен Созақ бектері Отыншы және Сушымен бірігіп Сарман биді өлтіреді. Созақта тұратын Құрман би араша түсу үшін Жанқожаға арнайы хабар жібереді.
1830 жылдың күзі: Созақты алу
- Жанқожа елден қол жинап, жорыққа аттанып, жолай Жаңақорған мен Желек бекіністеріндегі қоқандықтарды ығыстырады.
- Созақты қоршап, көмекке келген қоқандық Таған палуанды жекпе-жекте қолға түсіреді.
- Жасақтарымен бекініс дарбазасын бұзып кіріп, Созақты басып алады.
- Отыншы мен Сушыны қолға түсіріп, баласын өлтіргені үшін Құрман биге тапсырады.
Кейбір деректерде Жанқожаның Қоқан хандығының Шымқорған, Қосқорған, Күмісқорған секілді бекіністерін де талқандағаны айтылады.
Хиуа қысымының күшеюі және жауапты жорықтар
Аллақұл хан тұсында Хиуа хандығы 1835 жылы Қуандарияның батысындағы Құртөбе маңына бекініс салып, онда 200 әскер ұстайды. Сырдың төменгі сағасындағы қазақтарды бағындыру үшін Хиуа бегі Бабажан түрікмен Аймұхамед палуанды жасағымен жібереді. 1836 жылы Ақирек маңында Жанқожа Аймұхамед палуанды жекпе-жекте өлтіреді. Басшысы қаза тапқан жасақ бытырап, шегінуге мәжбүр болады.
Бұдан кейін де Жанқожа Сыр бойындағы қазақтарды хиуалықтардың езгісінен қорғау үшін олардың бекіністеріне жиі шабуыл жасап отырды. Бұл жорықтар Хиуа тарапына елеулі шығын әкеледі.
1845–1847: қақтығыс ауқымының кеңеюі
1845 жылдың көктемінде Хиуа қираған бекіністерін қалпына келтіру үшін 200 жасақ аттандырады, бірақ Жанқожаның жігіттері оларды ұрыспен кері қайтарады.
1847 жылы көктемде Хиуа бегі Уайыс-Нияздың әскері Атанбас, Ақирек, Қамыстыбас өңіріндегі қазақтарға шабуыл жасап, 1400 үйді ойрандап, тонап кетеді. Сол жылдың тамызында Хиуа бегі Қожанияз бастаған, қазақ сұлтандары Жанғазы Шерғазиев пен Елікей (Ермұхамед) Қасымов қолдаған шапқыншылар ауылдарды қайта тонайды. Мұндай шабуылдар бір жыл ішінде бірнеше мәрте қайталанған.
Елін қорғау үшін Жанқожа 700 сарбазымен қарсы шығады. Екі мың әскері бар хиуалықтар Жаңақала бекінісі маңына шоғырланады. Осы тұста Ресейдің Райым бекінісінің бастығы Ерофеев бастаған отряд көмекке келіп, хиуалықтармен бірге шайқасып, оларды талқандайды.
Ресей әскерінің келуі және қайшылықтың тереңдеуі
1847 жылы Райымға келіп, бекініс сала бастаған Ресей әскеріне Жанқожа бастапқыда қарсылық көрсетпеді. Ол Орынбор генерал-губернаторы В. Обручевпен кездесіп, орыс әскері жергілікті халықтың тыныштығын бұзбайды және хиуалықтардың шапқыншылығынан қорғайды деген уәжге тоқтайды. Алайда уақыт өте келе жағдай керісінше өрбиді.
Патша шенеуніктері мен әскерлері елдің тыныштығын жиі бұзып, егде тартқан Жанқожаға да маза бермейді. Орынбор шекаралық комиссиясының Сырдария жүйесі бойынша өкілі И. Осмоловскийдің көмекшісі саналатын тілмаш Мұхамедхасан Ахмеров пара жинау үшін шабармандарын Жанқожа ауылына жібереді. Жанқожа «орыс заңында мұндай салық жоқ» деп оларды қайтарып жібереді. Осындай келеңсіздіктер көтеріліске алып келген себептердің бірі болды.
1856–1857 жылдардағы көтеріліс және жазалау жорықтары
1856 жылдың желтоқсан айының соңында көтерілісшілер Қазалыны қоршауға алады. Қаратөбе маңында Л. Булатовтың отрядына бірнеше рет шабуыл жасайды. Көтерілістің алғашқы кезінде Жанқожаның 1500-ден аса сарбазы болса, 1857 жылғы қаңтарда олардың саны 5000-ға жетеді.
Жазалау отрядының құрамы
Орынбор генерал-губернаторы В. А. Перовский жағдайға алаңдап, генерал-майор Фитингофт бастаған жазалау отрядын аттандырады: 300 атты казак, 320 жаяу әскер, 1 зеңбірек, 250 гусарь, сондай-ақ сұлтан Елікей Қасымов бастаған бірнеше жүз казак жасағы.
Екі жақ Арықбалық тұсында кездесіп, бірнеше мәрте шайқасады. Жақсы қаруланған жазалаушы отрядқа көтерілісшілер төтеп бере алмай, шегінуге мәжбүр болады. Екі күн бойы қуғыннан бой тасалап, көтерілісшілер Қызылқұмға ығысады.
Жазалаушы отряд жолай кездескен қазақ ауылдарын шауып, тонады. Фитингофт бастаған әскер ақпан–наурыз айларында да бірнеше рет жорық жасап, бейбіт ауылдарға аса ауыр қатыгездік көрсетті. 1856–1857 жылдары (есепке кірмей талан-таражға түскенін қоспағанда) 79 567 сомның малы сатылғаны айтылады.
Соңғы жылдар және қаза табуы
Көтеріліс жеңіліс тапқаннан кейін Жанқожа өзіне сатқындық жасаған рубасылары мен елағаларына налып, әуелі Дауқара жаққа, кейін Бұхар хандығы жеріндегі Ерлер тауына жалғыз кетеді. Екі жылдан соң қайта оралады.
Қызылқұмдағы үйінде намаз оқып отырған кезінде Жанқожаны Елікей Қасымов бастаған казак отряды атып өлтіреді.
Түйін
Бұл баяндау Сыр өңіріндегі қазақ қауымының Хиуа мен Қоқан қысымына, кейін патшалық әкімшілік әрекеттеріне қарсы күрес шежіресін көрсетеді. Жанқожа тұлғасы сол дәуірдегі еркіндік, әділдік және ел қорғау ұстанымдарымен астасып жатыр.