Қазақстан археологиясы
Қазақстан археологиясы: тас дәуірін түсінудің табиғи негізі
Алғашқы қауым адамы өмір сүрген төрттік (антропоген) кезеңі 2 миллион жылдан астам уақыт бұрын басталды. Антропоген дәуірін оған дейінгі неогеннен бөліп тұрған табиғи шекаралар ірі палеогеографиялық өзгерістермен сипатталды.
Тау жүйелерінің қалыптасуы
Бұл уақытта Қазақстан аумағында тау түзілу үрдістері қарқын алып, Тянь-Шань, Алтай, Тарбағатай, Сауыр және Жоңғар Алатауы айқын қалыптасты. Жер қыртысының тік қозғалыстары Қазақстанның ұсақ шоқылы өңірінің қазіргі рельефін қалыптастыруға шешуші ықпал етті.
Рельефтің әркелкілігі
Кейбір телімдер көтеріліп жазықтар мен үстірттерге айналса, басқа бөліктер төмендеп ойпаттар мен қазаншұңқырлар түзді. Қуаң аймақта орналасу тіршілік жағдайын әркелкі еткенімен, бірқатар ұқсастықтарды да ортақтастырды.
Негізгі археологиялық белгі
Қазақстан аумағында ашық үлгідегі (жер бетіндегі) тұрақтар абсолютті басым. Көптеген ескерткіштер кешенді сипатта болып, бір геоморфологиялық аудандағы ұзақ мерзімді (кейде жүз мыңжылдықтарға созылған) қоныстанудың ізін сақтаған.
Қуаң өңірдегі жағдайы, кең аумағы және табиғи-ландшафттық алуан түрлілігі Қазақстанды Еуразияның қуаң белдеуіндегі палеолитті зерттеуге үлгілік (модельдік) аймақ ретінде қарастыруға мүмкіндік береді.
Ірі өңірлер және палеолиттің біркелкі емес дамуы
Қазақстан аумағында палеолиттік зерттеулер үшін маңызды бірнеше ірі өңір ажыратылады. Оларда тұрақтар саны, шоғырлануы және мәдени даму геологиялық-геоморфологиялық жағдайларға, палеогеографиялық тұрақтылыққа және климаттың өзгеруіне тәуелді түрде әркелкі қалыптасты.
-
Тұран және Каспий маңы шөлдері
Қуаң белдеудің кең аймағы. Кей өңірлерде палеогеографиялық жағдайлар ұзақ уақыт салыстырмалы тұрақты болды.
-
Сарыарқа және Шығыс Қазақстан жазықтары
Ұсақ шоқы мен жазықтардың ұштасуы тән. Рельефтің тұрақтылығы бірқатар кезеңдерде ұзақ қоныстануды қамтамасыз етті.
-
Солтүстік және Солтүстік-Шығыс Қазақстан ойпатты жазығы
Батыс Сібір ойпатының қазақстандық бөлігі. Табиғи орта мен көші-қон мүмкіндігі әр кезеңде өзгеріп отырды.
Климат, мұздықтар және қуаңдану
Таулардың өсуі ылғалды мұхит ауасының ішке өтуін тежеп, су алаптарының азаюымен бірге климатты құрғақтауға жақындатты. Дегенмен төрттік кезеңде климат бірнеше рет ылғалды фазалармен алмасты; кей кезеңдерде таулы аймақтарды мұздықтар басты.
Маңызды қағида
Антропоген дәуірін жіктеудің бір кең тараған тәсілі мұздық және мұздықаралық сатылардың ауысуына негізделеді. Қазақстан мен Орта Азия толық мұз жамылғысына кірмегенімен, мұздықтардың салқын әсері сезілді; мұздықтар негізінен таулы аймақтарда дамыды.
Мұздықтардың саны, уақыты мен ұзақтығы тек ғаламдық климаттық ауытқуларға емес, тау жүйелерінің биіктігіне де тәуелді болды. Плиоценнің соңы мен төрттік кезең басындағы өзгерістер муссондар мен циклондар қозғалысын өзгертіп, қуаң белдеудің қатая түсуіне және үлкен аумақтардың шөлденуіне түрткі болды.
Тұран–Каспий маңы
Жағдайы салыстырмалы тұрақты аймақтардың бірі. Каспий жағалауы мен Үстіртте ерте палеолиттен неолитке дейін қолайлы орта (климат, аңшылық нысандары, шикізат, ауызсу) тұрақтардың сақталуына ықпал етті.
Жағалаулық өзгерістер ізі
Тұрақтардың топографиясы Каспий жағалаулық сызығының бірнеше рет өзгергенін көрсететін геологиялық деректерді нақтылай түседі.
Сарыарқа: тұрақты геоморфология және мәдени эволюция
Ұсақ шоқылар мен жазықтардың ұштасуы тән, түбі жайпақ әрі аңғарлары кең Сарыарқа геоморфологиялық тұрғыдан ең тұрақты аймақтардың бірі болды және солай болып қала береді. Мұнда палеолит эволюциясы ашельдің едәуір соңғы кезеңінен басталып, кейінгі палеолитке дейін жалғасады.
Ұзақ үзіліс (хиатус) неліктен болды?
Неолитке дейінгі ұзақ үзіліс гидрожелінің (өзен-көл жүйелерінің) өзгеруімен байланысты. Тұрақтар топографиясы ежелгі адамдардың Сарыарқаның негізгі су айырығы бойымен жүріп, кейін Солтүстік Балқаш өңіріне қоныстануы мүмкін екенін меңзейді.
Палеогеографиялық тұрақтылық, көші-қон жолдарының қалыптасуы, аңшылық нысандарының орын ауыстырмауы, құстар жолының сақталуы, жер бетіне шығып жатқан сапалы шикізат қоры және сенімді су көздері алғашқы ұжымдарға бір орындарда ұзақ уақыт өмір сүруге мүмкіндік берді: өзен жағасында, бұлақ маңында, шығарынды конустарда немесе қолайлы қоныс орындарында.
Алайда жоғарғы плейстоценнің соңындағы өте суық әрі құрғақ жағдай су жүйелерін қатты әлсіретіп, ұзақ мерзімді тоңданудың кеңеюімен көптеген аудандарда жануарлар мен адамдар арасындағы қалыптасқан байланыстардың үзілуіне әкелді. Неолитке дейінгі үздіксіз даму, негізінен, өтпелі аймақтарда — Сарыарқаның шетіндегі Ертіс өңірінде — салыстырмалы түрде сақталды.
Қаратау: өтпелі белдеу және бірнеше эволюциялық бағыт
Өтпелі аймақтардың бірі — Қаратау сілемдері (Сырдария маңы). Ол бір жағынан Солтүстік Тянь-Шань жүйесіне жалғасып, биіктік белдеулерімен ерекшеленеді; ең суық дәуірлерде мұнда мұздықтар болуы ықтимал. Екінші жағынан, ол Орта Азияның құмды даласы мен Бетпақдаланың саздақты даласын шектейтін табиғи белдеу қызметін атқарады.
Неліктен қолайлы болды?
Қаратаудың климаты ұзақ уақыт бойы (кемінде жоғарғы плиоценнен бастап) салыстырмалы қолайлы сақталды. Шөлді аймаққа жақын орналасу құм қатпарлары мен лесс қабаттарының қалыптасуына ықпал етті, ал геологиялық құрылым жануар үйірлерінің тұрақты тіршілігіне жағдай жасады.
Қоныс үшін қажетті ресурстар
Ежелгі адамдар бұл маңнан қорек пен суды ғана емес, өзен жағалауларынан, үңгірлерден және лесс жамылғылы телімдерден тұраққа қолайлы орындарды да тапты.
Палеолиттің кемінде екі бағыты
1) Кіші Қаратау куэсттері бағыты: зілмен қара шақпақтастарға негізделген (Бөріқазған, Тәңірқазған). Ең ежелгі тұрақтар бір кездегі пенеплен үстіндегі мүйісті-қыратты биіктермен байланысты. Кейінгі ашельдік, мустьелік және кейінгі палеолиттік тұрақтар куэст баурайларында орналасып, ерте орындардан айқын хронологиялық алшақтық танытады.
2) Ашық сұрғылт шақпақтас бағыты: физикалық қасиеттері жақсы шикізатқа сүйеніп, дайындамадан сапалы жарықшақ алуды жетілдіруге бағытталды. Негізгі ескерткіш — Ш. Уәлиханов атындағы тұрақ. Оның тарихы өзен арналары тоздырған үстірттің қалыптасуымен, лесс жамылғысымен және шеткі аймақтардағы кайнозой шөгінділерімен тығыз байланысты.
Қосымша байқалатын үшінші желі: шөгінді жыныстармен байланысты бағыт. Кейінгі палеолиттің бірқатар үлгілері типологиясы бойынша Сарыарқадағы «саяқ мәдениетін» еске түсіреді.
Таулы аудандарды зерттеу қиындықтары
Тауларда жауын-шашынның мол жиналуы және рельефтің тез өзгеруі іздестіруді қиындатады: төрттік шөгінділердің қалыңдығы кей жерлерде километрмен өлшенуі мүмкін, бұл террасалар сияқты рельеф пішіндерінің бұзылуына әкеледі. Дегенмен Шарын өзені каньондары мен Жоңғар Алатауының оңтүстік беткейлерінен ашель және мустье артефактілерінің табылуы бұл бағыттың зерттеу әлеуетін көрсетеді.
Антропоген стратиграфиясы және археологиялық кезеңдер
Қазақстанның төрттік шөгінділері стратиграфиясын жасаған геолог Н.Н. Костенко антропоген дәуірін төменгі, ортаңғы, жоғарғы және қазіргі антропоген деп төрт ірі бөлімге бөледі. Алғашқы екі бөлім төменгі және жоғарғы қабаттарға, жоғарғы және қазіргі антропоген тиісінше үшке жіктеледі.
Төменгі антропоген
Ерте кезеңі жылы, бірақ неогенге қарағанда құрғақтау климатпен, тау жүйелерінің белсенді көтерілуімен және ландшафт аймақтарының қалыптасуымен сипатталады. Саванналық өсімдіктер біртіндеп дала және жартылай шөлейт түрлерімен ығыстырылды.
Фаунасы іле кешенімен байланысады: оверн мастодонты, оңтүстік орман пілі, Стенон жылқысы және т.б. Кейінгі сатысында салқындау күшейіп, шығыс пен оңтүстікте жартылай мұзарттардың дамуы байқалады.
Қошқорған фауналық кешені
Төменгі антропогеннің жоғарғы қабаты Шығыс Еуропадағы тирасполь фаунасына және Чжоукоудяньдағы синантроп фаунасына жақын қошқорған кешенімен байланысады. Бұл кезеңде өзен аңғарларындағы тоғайлар мен бұталы далаларда орман пілі, ежелгі бизон, эласмотерий, кең маңдайлы бұлан, бұғы-марал тарады; далада жабайы жылқылардың бірнеше түрі тіршілік етті.
Орта антропоген
Басында жылыну және ылғалдану фазасы байқалып, кейін таулы аймақтарда мұздықтар екі рет ауысып, салқындау жүрді. Бұл кезеңге хазар фауналық кешені сәйкес келеді. Тектоникалық қозғалыстар, тау түзілу үрдістері және мұздықтардан кейінгі су режимінің бұзылуы гидрографиялық желінің өзгеруіне әкелді.
Осы уақытта қазіргі өзен арналары қалыптаса бастады: Сырдария Қызылқұм арқылы жол салды; Ертіс алабының өзгерістері Зайсаннан ағынды судың шығуына әсер етті; Қапшағай үстіртінің көтерілуі байырғы Іленің орта ағысында көл түзілуімен байланыстырылды. Мұздықтардың еруі Солтүстік Каспий маңы ойпатын су басуға, ал кейін теңіз көлемінің кішіреюіне әкелді.
Жоғарғы антропоген
Суықтық сақталып, климат қазіргі уақытқа қарағанда едәуір суық болды. Бұл кезеңнен мамонттық фауна (жоғарғы палеолиттік фауна) қалдықтары мәлім.
Голоцен (қазіргі антропоген)
Қазіргі климат пен қазіргі фауналық кешен қалыптасты.
Геология мен археологияның өзара сәйкестігі
- Төменгі антропоген (ерте): төменгі палеолиттің дошелль (олдувай) және шелль кезеңдері.
- Төменгі антропоген (жоғарғы қабат): кейінгі шелль және ерте ашель.
- Орта антропоген: кейінгі ашель.
- Жоғарғы антропоген: кейінгі (жоғарғы) палеолитпен арақатысты.
- Қазіргі антропоген: жаңа тас ғасырынан (неолиттен) бастап кейінгі дәуірлерді қамтиды.
Ежелгі гоминидтер: Қазақстанның орны және қоныстану көкжиегі
Қазақстан аумағында ең ежелгі гоминидтердің пайда болу алғышарттарын адамзат тарихындағы өтпелі әрі аса маңызды кезеңнің геологиялық-географиялық жағдайларымен байланыстыра іздестіру қажет. Мұндай кезең ретінде плиоценнің екінші жартысы аталады.
Нақты тұжырым
Қазір бір жайт айқын: 1,6–1 млн жыл аралығында-ақ Каспий маңы ойпатының ашық кеңістіктерінде, Тұран далаларында, Моңғолия мен Солтүстік Қытайда гоминидтердің тұрақтары болған. Бұл деректер алғашқы адамдардың өте кең аумақта таралғанын көрсетеді.
Плиоцен дәуірінің палеогеографиялық жағдайлары — таулары салыстырмалы аласа әрі климаты қолайлы жазықтардың басымдығы — ежелгі адамдардың солтүстікке қарай қоныс аударуына мүмкіндік берген болуы ықтимал. Осы тұрғыдан Қазақстан, Моңғолия және Солтүстік Қытай Еуразияны қоныстанудың ерте кезеңдеріндегі ең солтүстік шептердің қатарында тұрған болуы мүмкін.
Пайдаланылған әдебиеттер
- К.М. Байпақов, Ж.Қ. Таймағамбетов. Қазақстан археологиясы.