Қөркем әдебиет стилі үшін өнерлі қала дегеннен өнерлі шаһар
Экспрессивтілік: сөздердің көркемдік қуаты
Тіліміздегі сөздер экспрессивтілігі жағынан әр алуан. Демек, экспрессивтік сапа барлық сөзден бірдей байқала бермейді. Мысалы, адам, көл, қабырға, үлкен, сусын, бала, тау, көтеру сияқты сөздер көбіне бейтарап қолданылады. Ал қылпың, тыраш, қақшу, тойтаңдау, жортақы, дедектеу, қаздаңдау, қымыңдау тәрізді сөздер көркемдік бейнелілік пен эстетикалық әсерді айқындап, сөйлеуге ерекше реңк береді.
Маңызды байқау
Экспрессивтік бояу көбінесе көркем әдебиет, сөйлеу және публицистикалық стильдерде жиі ұшырайды; ал ғылыми және ресми-кеңсе стильдерінде сирегірек кездеседі.
Экспрессивтік бояудың тілдегі орны
Экспрессивтік бояу тек жекелеген сөздерге ғана емес, фразеологиялық орамдарға, сөз формаларына және синтаксистік конструкцияларға да тән сипат. Дегенмен бір мәселені нақтылаған жөн: әр сөздің белгілі бір стильдік қолданыс аясы болғанымен, әр сөз міндетті түрде экспрессивті бола бермейді.
Стильдік шектеуі бар сөздер
Кейбір сөздер кез келген стильде бірдей қолданылмайды: бір тобы ғылыми стильге, енді бірі көркем әдебиетке, тағы бір бөлігі ресми тілге бейім келеді. Мәселен, техникалық терминдер мен ресми атаулардың орны бөлек.
Бейтарап және экспрессивті қатар
бала сөзі көбіне бейтарап болса, бөбек, бүлдіршін сөздерінен сезімдік реңк анық байқалады. Сол сияқты қала бейтарап, ал кент, шаһар — әсерлілеу.
Экспрессияның екі жолы
Экспрессивтік бояуды, әдетте, екі тұрғыдан қарастыруға болады:
-
1) Мағынасы әуелден экспрессияға бейім сөздер
Кейбір атаулардың лексикалық мағынасының өзінде-ақ эмоциялық-бағалауыштық реңк жатады. Олар контексте әсіресе айқын ашылады.
-
2) Қолданыс барысында экспрессивтік реңк алатын сөздер
Кейбір есімдер мен етістіктер белгілі бір контекстте, авторлық мақсатқа сай жұмсалғанда әсерлі бояу жинайды. Алайда экспрессивтік өң сөздің бойында үнемі тұрақты түрде бола бермейді.
Жазушы образ жасау үстінде тілдің көркемдігін күшейту үшін экспрессивтік құралдарды орнымен қолданады. Бұл тәсіл тек сөз байлығына ғана емес, материалды көркемдік мақсатқа дәл іріктей білуге де тікелей байланысты.
Көркем мәтіндегі айқын көріністер
Экспрессивтік қызмет публицистикалық және сөйлеу стильдерінде де байқалғанымен, ең айқын түрде көркем әдебиет стилінде дараланады. Төмендегі мысалдарда етістіктер мен бейнелі сөздер сөйлемнің жалпы өңін күшейтіп тұр:
Бүгілген бойында құнысып, қозғалақтай берді. Кейде жер шұқып қап, кейде қымыңдап, қозғақ қағады.
Бір күн тыртың етеді, бір күн бұртың... Тиянақсыз, байлаусыз байғұс қылпың.
Қаза болды Мұради, ажал оны қақшыды.
Тартына берме тайтаңдап... Күй шіркін ылпылдап, бипыңдады.
Синоним ішіндегі реңк: «қала» мен «шаһар»
Экспрессивтік бояу тілдің әр қабатынан көрінеді. Әдеби нормада орныққан қала сөзі кейде көркем әдебиетте шаһар түрінде жұмсалып, сөйлемге пафостық әуен мен поэтикалық сарын дарытады. Дегенмен бұл қала сөзі көркем мәтінде қолданылмайды деген сөз емес: мәселе — реңк таңдауда.
Бәрінде ел аз, иесіздік мол. Іргелі мекен, өнерлі шаһар жоқ.
Қазіргі бұлтсыз аспандай алысқа, тазалық рақатқа шақырып, жыраққа меңзейді.
Осындағы шаһар мен жырақ сөздері көркем мәтіндегі экспрессияны күшейтіп, тіркестің әуезділігін арттырады.
Сөйлеу стилінен келген тәсіл: атқа «-бай» жалғау
Сөйлеу тілінде кекесінді немесе юморлық реңкпен кейбір адамды сөлпекбай, бөспебай деп атау кездеседі. Мұндай үлгі кісі есімдерінің (мысалы, Сәрсенбай, Мұратбай) құрылымына еліктеу арқылы жасалып, экспрессивтік әсер береді. Жазушылар бұл тәсілді стильдік мақсатпен ұтымды қолданады.
Колхоздың көпшілігі тосқауыл тосқан жаудың үгіті екеніне түсініп, Есілбай мен Сүгірбай молданы сәлдесінен бастап иманына дейін сыпыра боқтап, үйіне де бір қуып тыққан. Бір-екі рет Желкебай да беріп жіберген.
Көне тұлға және поэтикалық реңк: «бояу» — «бояқ»
Экспрессивтік бояу кейде тілдегі көне құбылыстардан да сезіледі. Мысалы, бояу зат есімі көркем мәтінде көне бояқ тұлғасында қолданылып, поэтикалық әсер тудырады:
Қозға енді, бота көзім, қызыл атым,
Сертті істе өнеріңді қызынатын!
Көк бояқ кең далада құлаш керіп,
Жұлдыздай көктегі ағып сызылатын.
Экспрессивті етістіктер: контекст әсері
Кей сөздердің экспрессивтік реңкі олар тұрған контекст арқылы айқындалады. Мысалы, төмендегі сөйлемдердегі етістіктер автордың суреттеліп отырған жағдайға қатынасын сездіреді:
Кейбіреулер тырашданып жуынып жатыр.
Жез мұрты мысықтың мұрты сияқты — ғұсып селтиеді де тұрады.
Сөлектеп, алдымды орап, екеуің бір болмайсың.
Ақыры, Абай мен Тәкежан алшайысып кетті.
Тек кез келгенді белуардан көститe береді.
Сол табақтарды үй ішіне сүңгітіп жатыр.
Реңктің түрленуі
Экспрессивтік бояу әрдайым жағымсыз мағынаға құрылмайды. Кейде кекесін, келемеж басым болса, кейде салтанатты көтеріңкілік, кейде юмор немесе психологиялық күйді білдіретін нәзік реңк алға шығады. Бұл — авторлық шеберлік пен мәтіннің стильдік табиғатына тәуелді.
Экспрессивті сөздердің стильдік мүмкіндігі
Экспрессивтік сөздердің қатарына мағынасының өзінен әсер байқалатын көптеген бірліктер жатады: селтию, іншік, көйту, желкебай, араласпай, итіну, тырағайлау, шертию, алшию, көститу, сүңгіту, сөлектеу, қылпың, қымыңдау, т.б. Бұлар мағынасына қарай өз ішінде де әртүрлі реңкке бөлінеді.
Өз үйіңде шертиген паңың құрсын.
Шоқша сақалы шанжау-шанжау болып, тырағайлап шыққан.
Ысқақ пен әйелі майы туралған бір табаққа итіне түсті.
Сасық іншік түбінде отыр жалғыз келіншек.
Осындағы сөздердің бір бөлігі мысқылға, бір бөлігі сыпайы юморға, енді бірі тұрмыстың жүдеулігін айқындайтын экспрессияға қызмет етеді. Мысалы, тырағайлап деудің орнына «әр жерден сирек шыққан» деп берсек, дәл мұндай әсер әлсірер еді.
Публицистикадағы экспрессия
Экспрессивтік бояу публицистикалық стильде де қолданылады. Мысалы, сабаз зат есімінде және жалаңдату етістігінде әсерлі реңк бар; бұл реңк олардың лексикалық мағынасынан-ақ байқалады.
Жеңіліп қалғаннан кейін біздің сабаздар жылап жіберді және қиын жағдай туралы байбалам салды.
Әскерлер шақырылады. Ұландар мен қазақтар қылыштарын жалаңдатып, тобырға тарпа бас салады.
Академик В. В. Виноградов атап өткендей, тілдің экспрессивтік сапасы стильді қалыптастырудың маңызды құралдарының бірі болып саналады.
Дереккөз белгісі мәтінде көрсетілген: «KZ портал. Қазақша рефераттар жинағы».