Мәлғұнның дәл өзі
Сот залы: түсініксіз тіл, мағынасыз «тәртіп»
А Чо французша білмейтін. Адамға лық толы сот залында әкімдердің алма-кезек мінберге шығып сөйлеген сөзі, француз тіліндегі «р»-дың судырлаған дыбысы — бәрі оған мүкі, түсініксіз естілді. Ол зерігіп, басы қатып, мең-зең отырды. А Чо үшін мұның бәрі мағынасыз мылжың сияқты көрінді.
Чун Ганы өлтірген адамды «табамыз» деп қанша әбігерге түскен француздардың ісіне ол қайран қалды. Өлтірген адамның А Сань екені плантациядағы бес жүз кулидің бәріне белгілі еді, ал француздар А Саньді қамаған да жоқ. Кулилер бір-бірін сатпауға келісіп алғаны рас, бірақ француздар істі шынымен қуса, өлтірушіні оп-оңай табуға болар еді. А Чоның ішіндегі ой біреу-ақ: «Мына француздар неткен топас халық еді!»
«Екі жара» және қисық дәлелдің логикасы
А Чоның ойынша, оның қорқатын ештеңесі жоқ болатын. Ол кісі өлтіруге қатыспағаны анық. Дүрмектің ішінде болғаны рас: Шеммер бастық баракқа кіріп келгенде, іште тұрған өзге төрт-бес қытаймен бірге оны да көрген. Бірақ көрсе не болды?
Негізгі уәж
Чун Ганың денесінде екі жерде ғана жара бар. Бес-алты адам жабылса, екі-ақ жара салмайтыны белгілі. Тіпті әрқайсысы бір реттен пышақ сермесе де, өлтірушілер екі адамнан артық болмауы керек.
А Чо мен өзге төрт айыпкер жауаптарында шатасып, өтірік айтып, сөзден жаңылып, ақыры осы уәжге тірелді: олар айғайды ести сала баракқа қарай жүгірген, бірақ кісі өлген баракқа Шеммерден бұрын кірген — бар болғаны осы.
Ал Шеммер өз жауабында керісінше сөйлеп шықты: барак сыртында бес минуттай тұрып, ішке кірсе, айыпкерлердің бесеуі де сонда тұрғанын айтты. «Жалғыз есіктің алдында өзім тұрдым, ешкімді көрмедім», — деді. Көрмесе ше? А Чо мен өзгелері «Шеммер қателесіп тұр» деп тұрып алды. Бәрі түптің түбінде босататынына сенді: екі жара үшін бес адамды дарға аса алмайды деп ойлады.
Плантацияның есебі: пайда, «заң» және үрей
А Чоға түсініксіз тағы бір нәрсе бар еді. Плантация қожасы — ағылшын компаниясы. Таитиге бес жүз кули әкелу үшін қыруар қаражат кеткен. Акционерлер үлесін сұрап отыр, ал компания әлі төлемеген. Ендеше, шартты мерзімге қымбатқа түскен жұмысшыларының бірін-бірі өлтіре бергенін компания қалай құп көрмек?
Оның үстіне француз әкімдері өз заңдарының «өте күшті» екенін қытайларға үнемі аңғартуға асығатын. Демек, орайы келгенде «үйретіп қою» — өздеріне тиімді. Жаңа Каледонияны да сол үшін ашқандай: пендешілік пен үміттен өзге жазығы жоқ сорлыларды айдап, өлгенше азапқа салу үшін.
А Чоның арманы: бес жылдық шарт және «Таң тыныштығы»
Үкімді күтіп отырғанда А Чоның есіне шартқа қол қойған күні түсті. Теңіз жағасындағы шағын деревнясында күнкөріс қиындап кеткен. Оңтүстік теңіздеріне бес жылға жалданып, күніне елу мексикан цент табатынына ол ерекше қуанған. Өз ауылында он мексикан доллары үшін жыл бойы бел жазбай еңбек ететін еркектер көп еді; әйелдер оның жартысына жыл бойы ау тоқитын. Ал мұнда — күніне елу цент. Бес жыл өтсе, шарт бойынша елге қайтарады. Қайтқан соң қолы босайды, дәулетті болып оралады.
Ол өзіне үй, отбасы, бала-шаға елестетті. Үй сыртынан шағын бау өсіреді: титтей бөгет салып, суына алтын балық жібереді, айналасына үш-төрт ағаш егеді, әр бұтаққа қоңырау іледі. Жел тұрса, қоңыраулар сыңғырлайды. Ешкім тыныштығын бұзбасын деп бауды биік дуалмен қоршайды.
Арманға ат қою
А Чо бауына ат та қойып үлгерді: «Таң тыныштығы». Бұл атқа өзі күні бойы қуанып жүрді.
Бес жылдың үш жылы өтіп кеткен. Енді екі жыл ғана қалғанда, ол күтпеген жерден Чун Ганың өліміне байланысты куә ретінде тартылып, түрмеде үш апта босқа жатты. Күн сайынғы елу цент табысы желге ұшты. «Мейлі, сот жақында шешер, плантация қашпас», — деп жұбатты өзін.
Шеммер: шыбыртқының «тәртібі»
А Чо жиырма екіде еді: ашық мінезді, жайдары, күле жүретін жігіт. Арықтау болғанымен, екі беті толық, жүзі дөңгелек, өзінен жылылық сезілетін. Құмар ойынды жаратпайтын, ешкіммен ұрысып көрмеген нәзік жанды адам болатын.
Бірақ плантациядағы тіршілік — басқаша. Карл Шеммер — топас та қатігез, мейірімсіз адам. Қарауындағы бес жүз кулидің «қаққанда қаны, соққанда сөлін» алады. Кули — шартты мерзімін өтегенше құлмен бірдей. Жалаңаш денеден тамған ащы терді «экспортқа кететін ақ мақтаға» айналдыру оңай емес, бірақ Шеммер аянып қалмайды.
Құрал
Ені үш дюйм, ұзындығы бір ярдтай зілдей қайыс шыбыртқы. Арқаға тигенде атылған тапаншадай «шарт» етеді.
Қорқыныш
Қытайлар сколопендраның улы тісінен сақтанғандай, Шеммердің қаһарынан ғана қаймығады.
Бір күні Шеммер кәрілеу кулиді жұдырықпен ұрып құлатқан: ол ауруханада бір апта қиналып жатып өлді. Бірақ ешкім француз әкімдеріне шағымданбады. Компанияға дивиденд керек, ал «қытайдың өлімі» қағаз жүзінде «күн өтіп өлді» болып шыға келді.
Үкім: қисын емес, «үлгі» керек болған сәт
А Чо ақ нәсілділердің «жұмбақ» мінезі туралы көп ойланды: ашуланғыш, кейде ұстамды; тойымсыз, бірақ еңбекқор; табиғаттың өзін бағындырған іскер халық. Түсініксіз, бірақ қуатты. Сол қуаттың көлеңкесі әділетті де өзіне бағындыра алатынын ол кеш білді.
Судья үкім оқығанда А Чоның да, жолдастарының да беті бүлк еткен жоқ. Тілмаш соттың шешімін жеткізді: бесеуі де айыпты. А Чоудың басы алынсын, А Чо жиырма жылға, Вон Ли он екі жылға, А Тон он жылға Жаңа Каледонияға каторгаға айдалсын.
Ең үрейлі түсіндірме
Судьяның қисыны осылай құрылды: Шеммердің шыбыртқысы А Чоудың бетіне қатты тиген екен — демек, оның «айыбын тану» жеңілдейді. «Әйтеуір біреуін» өлім жазасына бұйыру керек болғандықтан, А Чоудың басы алынсын.
Қорытынды сөз де «тәрбие» үшін айтылды: қытайлар мұнан ғибрат алсын, Таитиде заңға ешкім қарсы тұра алмайтынын білсін. Бес қытайды қайтадан түрмеге айдап әкетті.
Қате әріптің құны: А Чоу мен А Чо
Көп ұзамай сот қағазының өзі ажалға айналды. Судья түрме бастығына бұйрық жазғанда, қолы қалтырап, қағазды қайта оқымастан жіберген. Әлдебір қытайдың тағдырына бола аялдауды да керек көрмеді. Сол қағазда А Чоудың есіміндегі соңғы әріп түсіп қалып, «А Чо» болып кетеді.
Бұйрықты орындау Крюшоға тапсырылды. Ол отарда жиырма жыл қызмет етсе де, ақылы тереңдемеген, тәртіпке ғана табынған жандарм еді. Екі қашыр жегілген арбамен келіп, «аталмышты» қасына отырғызды да алып жүрді.
А Чо күн көзіне шыққанына қуанды. Қашырлар оңтүстікке, Атимаоға қарай бұрылғанда, қуанышы қойнына сыймады: «Шеммер жұмысқа қайта алдырған шығар». Ол тіпті жандармның жанында отырып, мыржия күліп келе жатты.
Қара юмордың шегі
Крюшо: «Бүгін күлмеу керек, жылау керек», — деді. А Чо: «Түрмеден шыққаныма қуанып келем», — деп жауап берді. Сонда жандарм: «Басың болмаса, кісі жұмыс істей ала ма?» — деп қарқ-қарқ күлді.
А Чо абдырап қалды: «Мен плантацияға, Атимаоға жұмысқа бара жатырмын ғой…» Крюшо оның ештеңеден хабары жоқ екенін ұқты. Бірақ шындықты ойынға айналдырып, үстем күлкімен одан әрі күйретті.
А Чо байсалды түрде қарсылық айтты: «Қате болар. Бас алуға тиісті қытай мен емеспін. Сот үкімі бойынша мен Жаңа Каледонияда жиырма жыл каторгада болуым керек». Бірақ қағаздағы бір әріп жоғалса, адамның өзі де жоғалады.
Өмір мен өлім: үміттің «ақыры» және шыдамның салмағы
Плантацияның ортасына гильотина орнатылды. Бірі өлімге кетеді, бірі жиырма жылға айдалады — бірақ олардың тағдырын шешкені шындық та емес, әділет те емес, биліктің «сабақ беру» ниеті және қағаздағы немқұрайлылық еді.
А Чо болса өмір туралы ойға кетті. Жиырма жыл — жиырма жыл. Бәлкім, «Таң тыныштығы» бауы кешірек егіледі. Ол төзуге тырысты: уақыт өтсе, қан қызуы басылып, бейбіт бақтың қадірін тереңірек түсінермін деп өзін жұбатты.
Ал А Чоуға бұл жұбаныш керек болмады. Оның алдында аз уақыт қана қалды: ол рахаттанып темекі шегіп, тәбетімен ас ішіп, жақсылап ұйықтады. «Уақыт баяу өтеді» деп ренжіген жоқ.
Крюшо: тәртіпке табынған адам
Крюшо — жандарм. Отарда жиырма жыл жүріп, Нигерия мен Сенегамбиядан бастап оңтүстік теңіз аралдарына дейін талай жерді көрсе де, не білімі артпаған, не ойы тереңдемеген. Ол үшін тәртіп — жалғыз құдай. Бастық десе зәре-құты қалмайды: құдай алыста, ал сержант күнде қасында.
Сол Крюшо «өлімнің ең оңайы» туралы қыжыртпа сөздерін төкті: гильотина тез, ауырмайды, «чик — бітті» деді. Адамды сөзбен жұбатамын деп, адамды адам қылатын соңғы нәрсені — қадірді — таптады.