Қашқан жоңғар артынан
Шақантай Жауғашарұлы — батыр және ел қорғаны
Шақантай Жауғашарұлы (1706 — 1793) — XVIII ғасырда өмір сүрген, қиын-қыстау кезеңде еліне қалқан болған қазақ батыры. Ол 1706 жылы Алтай тауының Сауыр өңірінде дүниеге келген. Руы — Абақ керейдің Жастабан тармағы, Орта жүз ішіндегі керей тайпасынан.
Қысқаша дерек
- Туған жері
- Алтай, Сауыр өңірі
- Руы
- Абақ керей — Жастабан
- Ғасыры
- XVIII ғасыр
- Қайтыс болған жері
- Бақанас бойы, Қарауылтөбе
Қазақ-жоңғар соғысындағы ерлігі
Шақантай 14 жасынан бастап жоңғарларға қарсы күреске толық қатысқан. Қазақ-жоңғар соғысында Қаракерей Қабанбай, Қанжығалы Бөгенбай, Ер Жәнібек (Жәнібек тархан) сынды қолбасшылармен бірге ірілі-ұсақты көптеген шайқаста ерлік көрсеткені айтылады. Деректерде оның 34 шайқасқа қатысқаны да аталады.
1724 жыл: Аягөз бойындағы жекпе-жек
1724 жылы Қабанбай батыр бастаған отыз мың қол Аягөз өзені бойында жоңғарлармен шайқасқан тұста, 18 жасар Шақантай жекпе-жекте жоңғар батырының бетін қайтарып, ел ішінде «батыр» атанғаны айтылады. Бұл оқиға оның есімін кеңінен танытқан белес ретінде суреттеледі.
Шақантай Қабанбай батырдан жасы кіші болғанымен, жоңғарларды қазақ даласынан біржола ығыстыру кезеңінде үзеңгілес жүрген. Шекаралас аймақтарда барымта-қарымта жиі болып тұрған шақта, ол елге ес болып, жұртын қорғансыз қалдырмай, қауіптің бетін қайтарған.
Елді қоныстандыру ісі және ұйымдастырушылығы
1760 жылы Шақантай Жобалай, Байқотан билермен бірге Алтай мен Сауырды мекендеген, өзен бойын жағалаған 200 шаңырақты Шұбартау өңіріне, Бақанас өзенінің бойына әкеліп қоныстандырғаны айтылады. Бұл іс — елдің берекесін бекітіп, жер-суын түгендеуге бағытталған маңызды қадамдардың бірі ретінде аталады.
Ел қорғаны болған тұсы
Ол бірнеше ауылдан жасақ ұстаған, олардың ат-көлігін, қару-жарағын және азық-түлігін өз қаражатымен қамтамасыз еткен деген мәлімет бар. Бұл — тұрақсыз кезеңдегі қоғамдық жауапкершіліктің айқын көрінісі.
Шешендік, көсемдік қыры
Шақантай тек найза ұстап, қол бастаған батыр ғана емес, артында өнегелі өсиет сөз қалдырған аузы дуалы шешен, ел бастаған көсем ретінде де сипатталады.
Әулет, ұрпақ және демографиялық үлес
Деректерде Шақантайдың халық санын көбейтуге үлес қосқан «ұлы демограф» ретінде аталуы да кездеседі: он үш әйелінен 22 ұл, 30 қыз тарағаны айтылады. 22 ұлы 21 ауыл болып Бақанас өзенінің бойын мекендеген деген мәлімет бар. Бүгінде сол ұрпақтан өсіп-өнген жұрт рулы елге айналғаны айтылады.
Өмірінің соңғы кезеңі және аманаты
Шақантайдың әкесі Жауғашар ауқатты адам болған, алайда батыр жеті жасқа келгенде әкесі дүние салады. Жастығын алға тартып, ағайындарының малына емін-еркін иелік еткені де айтылады. Қартайған шағында Шақантай дулығасын балалары Құлбарақ пен Байбараққа аманат етіп тапсырған.
Қайтыс болуы
Батыр ұзақ жасап, 1793 жылы 87 жасында Бақанас бойындағы Қарауылтөбе (Қарауылтөбе/Қарауылтөбе төңірегі) деген жерде қайтыс болғаны айтылады.
Жырдағы бейнесі
Айтыс ақыны Қалихан Алтынбаев «Ақырғы айқас» дастанында, ақын Кеңесжан Шалқарұлы «Шақантай батыр» атты тарихи дастанында батырдың ерлігін жырлаған. Алтынбаев дастанынан жеткен үзіндіде Шақантайдың жауға қарсы қайрат-күші көркем бейнеленеді.
Аякөзден асқан соң Тарбағатай көрінді,
Есі қалмай сасқан соң Екіге жоңғар бөлінді.
Қашқан жоңғар артынан Қарт Бөгенбай қалмады,
Тетелес Жантай бар, Тоқтамыс пен Мамай бар —
Көмек беріп қолдады.
Жалайырлық Жоламан жеткен екен ол-дағы,
Серейген биік бақандай
Керейден шыққан Шақантай
Сынған жерде найзасы,
Өсіп тұрған теректі
Жұлып алып толғады...