Шығармашылық мүмкіндікті дамыту
Ақыл-ойы кем балалардың шығармашылық мүмкіндігін дамыту мәселелері
Адам күнделікті өмірде үлкен-кішілі, қарапайым-құрамды, жеңіл-күрделі көптеген міндеттерді орындайды. Көп жағдайда бұл міндеттер дағдылы әрекеттер арқылы шешіледі. Алайда кейде ерекше жағдай туындап, жаңа міндетті өзіндік жолмен шешу қажет болады. Мұндай сәтте мәселе аса қиын болмаса да, оған шығармашылықпен қарау дұрыс.
Ақыл-ойы кем балалардың шығармашылық мүмкіндіктері, әдетте, төмен деңгейде көрінеді. Сондықтан олардың әлеуетін ашуға бағытталған арнайы әдіс-тәсілдерді жүйелі қолдану маңызды. Шығармашылық міндеттерді шешу — тек жаңалық ашумен шектелмейді; ол балада байқампаздықты, бақылауды, талдауды және ақпаратты кешенді байланыстыруды талап етеді.
Негізгі ой
Шығармашылық — «ерекше дарын» ғана емес, дұрыс ұйымдастырылған қолдау арқылы қалыптасатын дағды. Ақыл-ойы кем балаларда бұл дағдыны дамыту үшін еркіндік пен бағытталған педагогикалық жетекшілік тепе-тең болуы қажет.
1.1. Шығармашылық мүмкіндікті дамыту
Шығармашылық мүмкіндіктерді дамыту мүмкіндігінше ерте басталуы керек. Ең алдымен балаға белгілі бір әрекетті таңдауда еркіндік беру маңызды, әрі әрекет түрлерін алмастырып отыру қажет. Бұл баланың қызығушылығын, эмоционалдық жай-күйін және ішкі ынтасын күшейтеді.
Дегенмен еркіндік үлкендердің сауатты кеңесімен және қолдауымен қатар жүруі тиіс. Мұнда негізгі қағида: баланың орнына істеп беру емес, баланың өз ойлауын және әрекетін күшейту. Өкінішке қарай, «айтып жіберу» — көмектің кең тараған түрі, бірақ ол баланың дербестігін әлсіретеді.
Циолковскийдің ойы (қысқаша)
К.Э. Циолковский шығармашылық ойлаудың жолын былай сипаттайды: алдымен көпшілікке мәлім ақиқатты тану, кейін азшылық білетін ақиқатқа ұмтылу, соңында ешкімге белгісіз ақиқатты іздеу. Бұл — таңдауды, зерттеуді және ізденісті дамытудың қисынды бағыты.
Баланы осы жолға бағыттау үшін дамыту ойындары, шығармашылық еңбек, өнерге баулу және басқа да әрекеттер тиімді қолданылады.
1.2. Ақыл-ойы кем балалардың шығармашылық мүмкіндігін дамытудың ерекшелігі
Ақыл-ойы кем балалар шығармашылықты тек еңбек әрекетімен ғана шектемеуі тиіс. Бірақ олардың көпшілігі үшін бастаған істі соңына дейін жеткізу қиындық тудырады. Сол себепті оқыту мен дамыту үдерісіндегі алғашқы міндеттердің бірі — еңбекке баулуда жағымды қатынас пен тұрақты дағды қалыптастыру.
Педагог-дефектолог еңбек үдерісін кезең-кезеңімен жоспарлап, әр кезеңді баланың қабылдау мүмкіндігіне сай ұйымдастыруы керек. Қолайсыз жағдайлар баланы шошытпауы тиіс; керісінше, өз бетінше орындалған жұмыс баланың өзіне деген сенімін арттырып, белсенділігін күшейтеді.
Шығармашылық жұмыс түрлері баланың эстетикалық талғамын, қоршаған ортаны байқауын және қиялын дамытады. Бірақ бұл өздігінен қалыптаспайды: нәтижеге жету үшін педагогтың жүйелі, мақсатқа бағытталған жетекшілігі және әр баланың жеке ерекшелігін ескеру қажет.
Үйірме жұмысының рөлі
Үйірме жұмысының ұйымдастырылуы, мазмұны және өткізілу логикасы баланың шығармашылық әрекетін күшейтуге бағытталуы керек. Әсіресе, тұрақты құрылым мен түсінікті ережелер балаларға қауіпсіздік сезімін береді.
1.3. Шығармашылық қабілетті дамыту әдістері
Педагогикалық-түзету жұмысында шығармашылық тапсырмалар ерекше орын алуы қажет. Егер шығармашылық ойлауды дамытуға тұрақты көңіл бөлінсе, бала тапсырмаларды өз мүмкіндігі шегінде дұрыс әрі ынтамен орындайды.
1-кезең: бастапқы
Шығармашылық ойлаудың алғышарттарын қалыптастыру: қызықтыру, үлгі көрсету, қарапайым таңдаулар беру, әрекет алгоритмін түсіндіру.
2-кезең: негізгі
Баланың шығармашылықпен өз бетінше жұмыс істеуін дамыту: тапсырманы түрлендіру, жеке қарқынға бейімдеу, нәтиже үшін жауапкершілікті біртіндеп арттыру.
Әсіресе психикалық дамуы бұзылған, өзіне сенімсіз, қорқынышы басым, белсенділігі төмен балалар үшін «жетістік жағдайын» құру маңызды. Бала өз еңбегінен жағымды әсер алуы тиіс: көркем-эстетикалық әрекет арқылы ішкі қанағаттану, нәтижеге қуану сезімі туады.
Педагог көмегінің екі түрі
- Ашық көмек: «Кәне, бірге жасап көрейік», «Болмаса да, қайтадан көреміз» сияқты тікелей қолдау.
- Жасырын көмек: баланың өзіне байқатпай бағыттау, мысалы: «Сен өзің айтсаң, бәріне ұнар еді».
Ақыл-ойы кем балалардың ұжымдық қызметін арттыру
Көмекші мектептердің негізгі мақсаты — оқушыларды өз бетімен еңбек етуге және өмір сүруге дайындау. Бұл міндет түзету іс-шаралары арқылы балаларды дамытуға, тұлға ретінде қалыптастыруға және әлеуметтік бейімдеуге бағытталады.
Баланың тұлғалық қасиеттері күнделікті тұрмыс, қоршаған орта және педагогикалық ықпал арқылы қалыптасады. Сондықтан мақсатқа бағытталған, жүйеленген тәрбие жұмысы тұлғаның дамуына тікелей әсер етеді. Жағымды жағдай тудыруда балалар ұжымындағы өзін-өзі қызмет көрсету және белгілі деңгейдегі өзін-өзі басқару элементтері маңызды рөл атқарады.
Ұжымдық жұмыстың тәрбиелік мәні
- Бір-бірін түсіну мен дұрыс қарым-қатынас орнатуға мүмкіндік береді.
- Талап қоя білу, сын айту және сынды қабылдау дағдыларын қалыптастырады.
- Әлеуметтік бейімделуді күшейтеді және тәртіпке әсер етеді.
Л.С. Выготский психикалық қызметтегі кемшіліктерді түзетуде ұжымның маңызын ерекше атап өткен. Дегенмен ақыл-ойы кем балаларда өзін-өзі басқару толыққанды жүзеге аспауы мүмкін, сондықтан педагог оны мүмкін деңгейде ұйымдастырып, біртіндеп дамытуы қажет.
Ұжымды ұйымдастыру ұзақ уақыт пен жүйелілікті талап етеді: балалардың даму деңгейін, кемістіктің құрылымын, өзара қарым-қатынасын және әрқайсысының ұжымдағы орнын білу керек. Бастапқы кезеңде талап әр тәрбиеленушіге жеке қойылады, кейін жауапкершілік пен дербестік біртіндеп күшейтіледі.
Оқушыны танудың тиімді құралы
Педагогикалық бақылау — ең кең тараған әрі нәтижелі әдістердің бірі. Бақылау нақты міндетке сай жүргізіледі, нәтижелері жеке бақылау күнделіктеріне тіркеледі. Бұл жазбалар ұзақ мерзімді даму динамикасын көруге және түзету-тәрбие жоспарларын нақтылауға көмектеседі.
Тәрбиеші баламен қарым-қатынасты өзара түсіністік пен сенімге құруы тиіс. Тұйық, қырсық немесе белсенділігі төмен бала да топта өзіне лайық, орындай алатын тапсырма алған кезде біртіндеп ашылып, сенімі артады. Мұнда алдымен баланың жақсы жақтарын байқап, қолдап, кейін талапты бірізді түрде күшейту маңызды.
Кейбір балалардың ашуланшақтық танытуы, талапты әрқалай түсінуі немесе тәртіпке бағынбауы мүмкін. Мұндай жағдайда салмақты үнмен түсіндіру, ережені тұрақты еске салу және қажет кезде ұжымның ықпалын қолдану тиімді. Тапсырманың маңызын көрсету және баланың оны орындай алатынына сенім білдіру де тәрбиелік әсерді күшейтеді.
Ақыл-ойы кем балалармен үйірме жұмысы
Мектепішілік үйірмелерді ұйымдастыру тәжірибесі балалардың терең әрі жан-жақты дамуына ықпал етіп, әртүрлі түзету міндеттерін тиімді шешуге көмектеседі. Үйірме жұмысының нәтижесін көбіне 5–9-сыныптарда айқынырақ байқауға болады, өйткені бұл кезеңде балаларда ұжыммен әрекет ету дағдылары біршама қалыптасады.
Үйірмелер әртүрлі болуы мүмкін, бірақ ерекше назарды баланың өз бетінше өмір сүруіне қажет дағдыларды дамытатын бағыттарға аударған жөн. Үйірме жұмысын жалпы және арнайы білім беру пәндері негізінде де құруға болады.
Шығармашылық еңбекке баулу сабағының міндеттері
Өз қолымен әдемі бұйым жасаған бала нәтижесін көріп, жағымды эмоция, ішкі қанағат және өмірге құлшыныс сезінеді. Бұл әрекет барысында келесі бағыттар күшейеді:
- Танымды түзету: түр, түс, материалды ажырату.
- Аналитикалық-синтетикалық қабілеттер: салыстыру, жинақтау, пысықтау.
- Эмоционалдық-эстетикалық белсенділік және өнерге қызығушылық.
- Күнделікті өмір дағдылары: дербестік, қарым-қатынас, білім алуға ынта.
Сабақтан тыс жұмыстар ерікті түрде ұйымдастырылатындықтан, оқушының жеке талпынысы мен таңдауына жауап беруі тиіс. Олар баланың қызығушылығын арттырып, шығармашылыққа сүйіспеншілігін күшейтеді.
Сабақтан тыс жұмысты ұйымдастыру қағидалары
- Оқушы таңдауының еріктілігін сақтау; мазмұн мен әдістерді жеке ерекшелікке сай бейімдеу.
- Көп оқушының қатысуын ұйымдастыру және тұрақты ынталандыру.
- Балалардың қалауын ескере отырып, шығармашылық бастаманы өздігінен көтеруге үйрету.
- Орындалған жұмысқа әлеуметтік жағымды көзқарас қалыптастыру.
- Барлық сабақтан тыс жұмыстарды жалпы оқу-тәрбие үдерісімен сәйкестендіру.
Қолданылған әдебиеттер
- Добрынин Н.Ф., Бордиан А.М., Лаврова Н.В. Возрастная психология. М.: Просвещение, 1965.
- Зинкевич-Евстигнеева Т.Д., Нисневич Л.А. Как помочь особому ребенку. СПб., 2000.
- Мелик-Пашаев А.А., Новлянская З.Н. Ступеньки к творчеству. М.: Педагогика, 1987.
- Матюшкин А.М. Развитие творческой активности школьников. М.: Педагогика, 1991.
- Мачихина В.М. (ред. В.П. Проворотов). Внеклассная воспитательная работа во вспомогательной школе-интернате. М.: Просвещение, 1978.
- Медведева Е.А., Левченко И.Ю., Комиссарова Л.Н., Добровольская Т.А. Артпедагогика и арттерапия в спецобразовании. М.: Академия, 2001.
- Никитин Б.П. Развивающие игры. М.: Знание, 1994.
- Немов Р.С. Психология. Кн. 1, 3. М.: Владос, 2001.
- Пороцкая Т.И. Работа воспитателя вспомогательной школы. М.: Просвещение, 1984.
- Рожнев Я.А. Методика трудового обучения с практикумом в учебных мастерских. М.: Просвещение, 1988.
- Сластенин В.А. Методика воспитательной работы. М.: Академия, 2002.
- Выготский Л.С. Собрание сочинений: в 6 т. М., 1989.
- Сухомлинский В.А. Методика воспитания. М., 1989.
- Кузнецова Л.В. Гармоничное развитие личности школьника. М., 1988.
- Макаренко А.С. О воспитании. М., 1988.
- Заворотов В.А. Кружок, где всем интересно. М., 1989.
- Воловик А.Ф., Воловик В.А. Педагогика досуга. М., 1988.
- Сухомлинский В.А. Как воспитать настоящего человека. М., 1990.
- Ляпидевский С.С. Невропатология. М.: Владос, 2000.
- Каменский Я.А., Локк Д., Руссо Ж.-Ж., Песталоцци И.Г. Педагогическое наследие. М., 1989.
- Пузанов Б.П. Обучение детей с нарушениями интеллектуального развития. М., 2003.
- Рубинштейн С.Я. Психология умственно отсталого школьника. М., 1970.
- Селецкий А.И. Психология и психопатология слабоумия. Киев, 1981.
- Смирнова А.Н. Коррекционно-воспитательная работа учителя вспомогательной школы. М., 1965.