Құрман білімді
Жаздың ыстығы, қымыздың иісі, тойға асыққан ауыл
Байлаған биенің бас сауымын сауып алған шақта, «Тайжүзген» құдығының басындағы төрт ауылдың атқа мінер кәрі-жасы, әйел-қызының аттары ерттеліп те қойды. Үлкендер маңызданып, қымызы бар үйлерге кіріп қымыз ішеді; қыз-бозбалалар мен бай балалары сәнді киімдерін киіп, жақсы аттарын күмістелген ер-тұрманымен ерттейді. Кедейдің балалары да барын киіп, әйелдердің байы байша, кедейі кедейше — бірақ бәрі де тазарақ киініп, бір түрлі асыға лепіреді.
Күн ыстық. Шыбындап, топтанып, шаптары терлеген жылқылар желі маңына үймелеп тұр. Қап-қара болып күнге күйген, бұтында жүнін сыртына қарата тіккен шалбардан басқа киімі жоқ жалаңаш малайлар арпалысып сауған биелердің сүтін шелектерімен қолдасып әкеледі. Құрғақ апандар мен жарлардың көлеңкесінде қозылар үймелеп, біреулері жүріп, біреулері жатады. Қара мал өріске кеткен. Ауылдың күншығыс жағындағы сортаңда сағымға бұлдырап төрт-бес түйе қимылдайды.
Жолға шыққан топтар: үлкендер, әйелдер, жастар
«Тайжүзгеннен» үш-төрт шақырым жердегі ауыл — Жүгербайдікі. Тойға бірсыпыра әйел шақырылған. Осы тойға бармақ болып отырған — Тайжүзген басындағы атақты Сәлкең ауылдары. Сәлкеңе қараған он шақты ауылдың көбі үш шақырым жердегі белдің астындағы Сәтбай құдығының басында. Сол жерде Сәлкенің ортаншы баласының ауылы бар. Оның немересі Сәлмен Жүгербайдың қызын алмақ.
Тойшылардың үш легі
- Алдыңғы топ — үлкендер: Сәлкең, Жантайбек, Асаутай сияқты болыс-би балалары, ақсақалдар, ауылдастар мен қоңсылар.
- Екінші топ — пәуескелі және салт атты қыз-қатындар.
- Үшінші топ — жас жігіттер: алды жиырманың ішінде, арты он сегіз-тоғызда, желдей есіп, аттарын ойнатып келеді.
Алдыңғы топтың қасында ағаш арбаға жегілген үкілеген қара саба — қымызға толы. Жастардың аттары тойды көрсе еліретіндей: шыбыннан қағынып терлеп, ұрынып, лепіріп келеді.
Құрман: мінезі, беделі, ұстанымы
Үшінші топта Сәлкең ауылдарының он екі жігіті, қастарында екі құнан мінген екі бала — бәрі он төрт жан. Ортада Асаутайдың баласы Құрман: қиылған қара мұртты, қыр мұрынды, шүңірек қара көзді, қараторы жігіт. Сәлкенің өзге балаларынан кедейлеу болса да, әкесі де, өзі де бай туысқандардың алдында еңсесін түсірмейді.
Жастардың «ағасы»
Құрман — кейінгі жастардың басшысы. Жасы кіші немере-шөбере інілері оны «аға» деп қадірлейді, айтқанын тыңдайды.
Ақыл мен табандылық
Білімді. Не істесе де ақылмен істейді. Алдына таудай бөгет тұрса да, қайтпайтын бірсөзді, уәдешіл жан.
Әділетке жақ, тәкаппарлыққа қас
Байлардың, болыс-билердің тәкаппарлығына қас. Олардың алдында өзін салмақпен ұстайды, ал нашарға келгенде жайдары.
Оқығаны бар, ойы бар
Газет алдырып оқиды. «Әйелді сүйгеніне беру керек» деген ойды жайып, ата-ана, туыс таңдаған жерге наразы қыздарға талай араша түскен.
Құрман — құрбы-жастардың туы. Домбырашы, әнші, мерген. Оның шығарған өлеңдерін жастар жаттап алып, әнге салып айтады. Сол үшін де Құрманның аты қыз-келіншек арасында жиі аталады: қырдың талай сұлуы, әсіресе көрші елдің көркемдері оған ынтық.
Жүгербай ауылы: байлық, әбігер, қонақ күту
Жігіттер үлкендердің соңынан ілесе отырып, Жүгербай ауылына таянды. Бұл — бай ауыл. Қасында төрт-бес ауыл жақын ағайындары отыр. Ортадағы ақ үйлердің үстінен көк түтін көтеріліп, атты-жаяу адамдар қыбырлап жүр.
Қонақтарды бөлу тәртібі
Сәлкең ауылы жақындағанда, даяшылар шығып амандасты: әйелдерді Жүгербайдың өз үйіне түсірді, қыздарды күйеу-қыздар отырған үйге жіберді, үлкендерді Жүгербай мен ағасының үйіне кіргізді. Құрман бастаған жігіттерді бөлек отауға түсірмек болды.
Даяршы қалжыңдап: «Сабаларың жоқ қой?» дегенде, Айтжан күліп: «Саба неге керек, қымызға әрқайсымыздың сабамыз толық!» — деп жауап берді.
Бәкеңнің отауына кірген жігіттер бөріктерін, жеңіл тымақтарын алып, терлерін сүртті. Көп ұзамай самауыр, шай жабдығы келді: келіншек бауырсақ, өрік-мейіз төгіп, қызыл шыныаяқпен шай құйды.
Сыртта қызу тірлік: табақшылар ет тасып сабылады, балалар тай-құнан мініп шулады, жаяу қызметкерлер самауыр көтеріп жүгірді. Он шақты жерошақтың түтіні будақтап, ауыл іші шаң-шұң, дүбір-дүмпу.
Күйеу үйі: ойын, ән, қыздардың назары
Құрмандар аттарына мініп, күйеу мен қыздар отырған ақ үйге келді. Алты қанат үйдің іші — киіз, кілем төселген, жағалай отырған қыздар арасында бірен-саран жас келіншек, әрі күйеу мен жолдастары бар. Сәлмен күйеу мен бас жолдасы Ақмедия қуанып: «Жоғары шығыңдар!» — деп қарсы алды.
Ойын сұралды. Алғашында «Жалғыз жан» ойналып отыр екен; Мұздыбек «Тұтпай» ойнайық деп ұсынды. Ойын әуелі именшектеп басталғанмен, көп ұзамай қыза түсті.
Гүлжан мен Құрман
Құрман төрде, Сейіттің қызы Гүлжанның қасында отырды. Гүлжан — көп сәулімнің ішіндегі ең көріктілердің бірі: ақылды, ашық мінезді. Құрманға көптен құмар, бірақ бұрын қоныстары шалғай болғандықтан, анда-санда көрсе де тілдесе алмай жүретін. Енді ол мөлдіреген көзін тайдырмай қарап, Құрманмен сөйлесті.
Кейбір қыздар көзінің астымен қарап, Құрманның Гүлжанға жымиып күлгенін аңдап, іштерінен аздап қызғанғаны да сезілді.
Дәл осы кезде сырттан дүбір күшейіп, «Ат шабар! Ат шабар!» деген айқай шықты. Жігіттер ойынды доғарып, тысқа атып шығып, аттарына мініп, қарақшы ұстап шапқан кісінің соңынан жөнелді.
Тойдан кейінгі түн: «Хан жақсы ма?» және әннің күші
Той тарқады, жұрт қайтты. Жалғыз-ақ Құрмандардың сегіз жігіті Жүгербай ауылына қонды. Кешке әшекейленген бөлек үйге жиналып, жігіттер мен қыздар араласа отырды. Әзіл-қалжыңнан соң «Хан жақсы ма?» ойыны басталды.
Жігіттер мен сәулімдер «хан жақсы ма?» деп келіп, «жасауыл» сұрағанша, көкіректе сақтаулы, айтылмай жүрген сөздерін ишарамен жеткізіп, сыпайы әзілдесіп отырды. Домбыра баяу шертіліп, сыбыр-күбір күлкі аралас әңгіме толастамады.
Ойыннан соң «орамал тастамақ» ойналды. Сол сәтте сүйіскендердің ішінде жүрегі кернеген, махаббатқа шын ынтықтардың демі қосылды. Қырдың осы бір еркін, жасырынбайтын сезімі сырт көзге көп нәрсені қайта ойлатардай еді.
Гүлжанның өтініші
«Ұры» түскенде Гүлжан Құрманға баладай жымиып: «Мен үшін өлеңді сіз айтсаңыз қайтеді?» — деді. Құрман күлімсіреп: «Айтайын, бірақ хан не дер екен?» — деп еді, Айтжан күлді: «Несі бар? Гүлжан Құрманның бетінен бір сүйсін, Құрман үш ауыз ән салсын дейді».
Жұрт Гүлжан мен Құрманға қарады. Гүлжан бұралып тұрып, Құрманды сүйіп алды. Құрман домбырасын күйлендіріп, ашық дауыспен әнге басты:
Әнді мендей кім салар баяулатып, Жылы ескен желдей жаяулатып? Қырға шығып ән салсам шырқап, толғап, Дәтің қайтып шыдайды, шіркін, ояу жатып? Сағындым, сәулем, бермен кел, Келмесең егер қасыма. Мейлің, шіркін, өзің біл!..
Ән біткен соң Гүлжан Құрманның қолын ақырын қысып: «Бұл ән өз өлеңіңіз ғой. Кімге айтқансыз?» — деді. Құрман күлімсіреп: «Әлі айтармын өзіңізге» — деп жауап қатты.
Ойын таң атар шақта ғана тоқтады.
Уақыт ауысты: аласапыран жылдар, алыстағы ауыл
Күндер өтті. Айлар өтті. Жылдар өтті. Патша құлап, Совет орнап, артынан Колчак шыққан аласапыран шақта Сәлкең ауылдары Есен өзенінен көшіп, қыстауына бет алып, Қараөзекке жаңа қонды. Ауыл қалаға тым алыс, қатынас үзілген. Жер де, уақыт та — соны. Мал бұрынғыдан азайған, бірақ ауыл маңында жылқы, қой, сиыр, түйе бытырай жайылып жатыр. Көшіп келген соң жұрт жаңа ғана шаруасын түзеп жатса да, сыртта қыбырлаған адам көп; мал мен адамның дауыстары араласып естіледі.
Хат: Гүлжанның жанайқайы
Ертең қасқырдың бөлтірігін қумаққа Құрман, Айтжан, Мұздыбек, Мұса, Айдар, Шағыр — алтауы аттарын баптап, көрмеге байлап, күн еңкейген мезгілде ауыл сыртындағы төбеде отырған. Сол кезде Асаутайдың ауылына бір кісі түсіп, қайта аттанып, Құрмандарға келді. Бұл — Хамит деген жас жігіт, Сағит ағасының ауылындағы мұғалім. Өзі басқа елдікі, Кереку жағына қарайтын жұрттан.
Хамит аттан түсіп амандасып, Құрманға: «Өзіңізге бір шаруа бар еді… оңаша шықсаңыз» — деді. Құрман оңаша сөйлесіп келіп, жолдастарына қолындағы хатты оқып берді.
Гүлжанның хаты (1919 жыл, 20 август)
Бауырым Құрман! Осы хатты су түбіне кетіп бара жатқандай күйде жазып отырмын. Ешкімнен жәрдем жоқ — сенен басқа. Көңілім көлдей болып жүргенде, кеше келген Алтай Сабалақтың қатыны өліп, қыз іздеп келген баласына мені бермек болып жатыр. Алды-артқа қаратпай, ертең жөнелтпек. «Түнде қашып кетті» деп шығуға да бармын. Дүниеде адам баласына қиындық келсе, сол қазір маған келді. Басыма таудай пәле орнады, бауырым. Бір амалын тап. Қол ұстасып біреумен кетуге бармын. Сабалақ баласына кеткенше, қалған сөзді мына мұғалім ауызша айтар. Сенен несін жасырайын: жәрдем қылсаң, осы Хамитпен кетемін. Қайда алып кетсе де. Анық жауабыңды қайыр, бауырым. 1919 жыл, 20 август Гүлжан
Хатты оқып болған соң Құрман үнсіз қалмай, жігіттерге қарады: «Мұны енді қалай етеміз, жігіттер?» Айтжан: «Қайдан білейін?» — деді. Мұса: «Өзің біл…» — деп қысқа қайырды.
Құрманның шешімі: азаматтыққа шақыру
Құрман мұғалімге де, жолдастарына да қарап: «Бізге адам деп, жігіт деп, мына бишара хат жазып, өлердегі сөзін айтқанда, ештеңе істемей қалу — ұят. Мұғалім, сен еліңе салып кете аласың ба бұл Гүлжанды?» — деді.
Хамит: «Сіздер жәрдем қылсаңыз, тәуекел қылайын» — деді.
Құрман: «Ендеше тәуекел! Гүлжандай қызды Сабалақтың малына сатқызбайық. Азаматтық қылайық. Сөз — бір ғой?» — деді.
Айтжан, Мұса, Айдар, Мұздыбек, Шағыр — бәрі бір ауыздан: «Дұрыс» — деді.
«Қолдан келгенді аямайық. Бірақ қалай қылмақшымыз?» — деген сұрақ алдарынан қара бұлттай төніп тұрды.