Қазыбек бек Тауасарұлы (1692 ж. Алматы облысы Кербұлақ ауданы - 1776 жылы Алматы облысы Күрті ауданы) - батыр
Қазыбек бек Тауасарұлы туралы
Қазыбек бек Тауасарұлы (1692, Алматы облысы, Кербұлақ ауданы – 1776, Алматы облысы, Күрті ауданы) — батыр, қолбасшы әрі оқымысты тұлға. Ол Ұлы жүздің Шапырашты тайпасының Асыл руынан шыққан. Әкесі — Матайұлы Тауасар би.
Тегі
Ұлы жүз, Шапырашты тайпасы, Асыл руы
Өмір сүрген жылдары
1692 – 1776
Білім жолы және сапарлары
Кейбір деректерге қарағанда, Қазыбек жас кезінен-ақ шығыс елдерін аралап, мұсылманша жан-жақты білім алған. Әкесі баласының зеректігін ерте байқап, оны бес жасында Бұхараға апарып, діни оқуға береді. Қазыбек медресені төрт жылда тәмамдап, елге оралады да, екі жыл ауыл балаларын оқытады.
Өтегенмен бірге ізденіс сапары
Он бір жасқа келгенде Қазыбек қасына ауылдасы, өзінен бір жас үлкен Өтеғұл байдың баласы Өтегенді ертіп, білім іздеп қайта жолға шығады. Кейін бұл Өтегенді Сүйінбай мен Жамбыл жырларында Өтеген батыр ретінде танимыз.
- Самарқантта шамамен бір жарым жыл болып, Қазы-заде Румидің ұрпағы Хафиз-задеден дәріс алады.
- Шам, Бағдад, Ыстамбұл, Рим бағытында ұзақ сапар жасап, жалпы сегіз жылдай жол жүреді.
- Араб және парсы тілдерін меңгеріп, Ыстамбұл кітапханасында әл-Фараби еңбектерімен танысады.
- Махмұд Қашқаридің «Диуани лүғат ат-Түрк», Қожа Ахмет Ясауидің «Диуани хикмет» еңбектерін оқиды.
Қазыбек пен Өтеген Еуропаны және орыс жерінің бірқатар аймақтарын аралап, 1709 жылы елге оралады.
Қаламнан найзаға: жаугершілік кезең
Елге келген соң Қазыбек жиған-тергенін жинақтап, «Иран шешегі» атты кітап жазғаны айтылады. Алайда жаугершілік заман ғылыммен жүйелі айналысуға мүмкіндік бермей, ол амалсыз қаламын найзаға айырбастап, ел қорғау ісіне кіріседі. Бұдан кейінгі өмірі көбіне ел шетінде, жау өтінде өтеді.
Алғашқы шайқастар мен таныстықтар
Ол қалмақтармен Аягөз маңындағы соғысқа қатысады. Сол тұста Қабанбаймен және Қожаберген жыраумен танысқаны айтылады.
Елшілік міндет
Бір жылдан соң Севан Рабданға Тәуке ханның елшісі ретінде барады деген дерек кездеседі.
Жоңғар шапқыншылығына қарсы күрес
Жоңғар шапқыншылығы кезеңінде Қазыбек Шапырашты Наурызбай батырдың қолында мыңбасы болғаны, кей деректерде ақылшысы болғаны айтылады. «Ақтабан шұбырынды» зобалаңы ерлердің жүрегіне ауыр тиген шақта олар бірде босқан елдің басын қосып, бірде өкшелей қуған жауға тойтарыс беріп, ат үстінен түспей арпалысты.
Тарихи шайқастар
- 1727 жылғы Бұланты шайқасына қатысқан.
- 1729 жылғы Аңырақай шайқасына қатысқан.
- Қабанбай, Бөгенбай, Наурызбай бастаған талай ұрыста ерлік көрсеткені айтылады.
Батыр қайтыс болған өңірді халық кейін «Қазыбек тауы» деп атап кеткен. Оның ұлы Қасқары батырдың да жоңғарларға қарсы соғыста көзге түскені жөнінде дерек бар.
Мұрасының құндылығы
Бізге Қазыбек бек Тауасарұлының «Түп-тұқияннан өзіме шейін» атты еңбегі жеткені айтылады. Кей авторлардың (Б. Қыдырбекұлы, Б. Нұржекеев және т.б.) пікірінше, бұл шығарма шежірелік сипаттағы деректерге бай.
Еңбектің негізгі маңызы
Бұл еңбекте замандастары туралы көптеген мәлімет беріледі: ел тәуелсіздігі жолында күрескен ерлердің аты-жөні аталып, ерліктері баяндалады, исі қазаққа әйгілі тұлғалар жайында сүйсіне сөз қозғалады. Тауасарұлы мұрасының айрықша құндылығы да — осы деректілік пен тарихи жадыны сақтауға қосқан үлесінде.