Неологизмдер стиль түрлерінің жалпы қай - қайсысында, тіпті сөйлеу стилінде де азды - көпті қолданылады
Неологизмдердің стильдік қолданысы
Неологизмдер стиль түрлерінің қай-қайсысында да, тіпті сөйлеу тілінде де азды-көпті қолданылады. Дегенмен олар көбіне ғылыми және публицистикалық стильде жиі ұшырасады, өйткені жаңа сөздер мен жаңа атаулар көбінесе осы салаларда қалыптасады.
Негізгі түйін
Көркем әдебиеттегі неологизмдер мен өзге стильдердегі неологизмдер бірдей емес: жасалу жолы да, қызметі де, таралу аясы да өзгеше.
Публицистикалық және ресми қолданыстағы неологизмдер
Жаңа сөздер кейде жеке сөз түрінде, кейде тұтас тіркес (орам) түрінде жасалып, әсіресе публицистикалық стильде жиі көрінеді. Мысалы: оқырман, балмұздақ, аялдама, жасанды жер серігі, кіші механизация, Қазақстан сағаты, озаттар тұғыры, ұстаз-бригадир.
Мұндай қолданыстар ресми-кеңсе тілінен де, көркем әдебиеттен де ұшырасады. Ал ғылым мен техника саласында қалыптасқан неологизмдер одан да көп болып, ғылыми стильдің өз ішінде тұрақты әрі жиі пайдаланылады.
Контекстік неологизмдер: көркем мәтіндегі тосын қолданыстар
Неологизмнің тағы бір түрі — контекстік неологизмдер. Олар публицистикада да кездескенімен, әсіресе көркем әдебиетке тән. Мұндай сөздер белгілі бір шығарманың ішінде, нақты контексте ғана жаңаша реңк алып, авторлық қолданыс ретінде көрінеді.
М. Әуезовтен мысалдар
«Жоқтықтың барлыққа жіберген келгіні біз дегендей шаттана жайнайды».
«Шабарман емес, сабарман ғой».
«Тоғжанды жылаулар жүрекпен жоқтайды».
«…Абай аға, міне, осындай жылаулар жайымен келдім. Жылаулар халықтың қасынан табылсам дейтін бопты».
«Тағы да Мағашқа алғаш өткен күндердегідей ағылып, төгіліп келіп жатқан жылаулар көп».
Контекстік неологизмдер әрдайым жалпы халықтық сипат ала бермейді: көбіне жеке жазушының шығармасында ғана қолданылады. Көркем әдебиет стиліндегі неологизм, әдетте, мүлде аяқ астынан жасалған «жаңа» сөз емес; ол тілде бұрыннан бар белгілі сөздің негізінде туып, автордың мәнерлеу мақсатына сай түрленіп, құбылып келеді.
Жазушы не ақын тілдегі дайын үлгі (модель) бойынша сөздің тұлғалық жағына түрлі өң беріп, өзінше өзгертіп қолданады. Ал сөйлеу тілі, ғылыми, кеңсе және ресми стильдерде мұндай контекстік, авторлық сипаттағы неологизмдер, әдетте, кездеспейді.
Публицистика мен поэзиядағы сөзжасам еркіндігі
Публицистикалық және көркем әдебиет стильдеріндегі неологизмдер алуан түрлі болып келеді. Поэзияда дыбыстық әсерді күшейту, экспрессия тудыру үшін жасалған тосын тұлғалар да ұшырайды:
Әдеби мысалдар
«Ал, малдан, бұ байғұсты, сөзді созба, Балалат, Қолбасалат сал ауызға… Ал, гүрсілдет! Балғалат! Ал, ұрандат! Алғалат» (І. Жансүгіров).
«Советстан, біздің стан, Совстан» (С. Сейфуллин).
«Сенің арың — арлайтыным өмірде» (Б. Майлин).
«Жүз әулие, мың пір кеп милағанмен» (С. Торайғыров).
«Мен колхозда төлшімін» (Т. Бердияров).
«Сүйем мен өлмейтұғын жыршылықты» (С. Баймолдин).
Жаңа сөздің орнығуы: калькадан қалыпты қолданысқа дейін
Соңғы он-он бес жылдың ішінде қазақ тілінде біріншілік, көрермен, жүлде, жүлдегер, шамшырақ сияқты неологизмдер жиірек қолданыла бастады. Бұл сөздердің бірқатары әуелде калька жолымен пайда болып, уақыт өте келе тосаңдығын жоғалтып, қалыпты қолданысқа айналды. Қазір олар публицистикалық стильде жиі кездеседі.
Газет және ғылыми мәтіндерден
«Әлем мен Еуропа біріншіліктерінің көрермен қауымға қалдырған әсері ерекше екені баршаға мәлім» (газеттен).
«Еліміздің күміс жүлдегері С. Мұқашев сияқты балуандар да республика намысын қорғайтын болады» (газеттен).
«Жүлде жаңа міндеттерді шешуде алдағы уақытта да талап деңгейінде көріне беруді жүктейді» (газеттен).
«Қараңғыны жарық қылып, ленинизм сәулесін ашып беріп келе жатқан шамшырақтардың бірі — Ғани еді» («Ғани Мұратбаев», 1972).
«Совет Одағы дүние жүзіндегі жалғыз социалистік мемлекеттен бүкіл социалистік елдердің үлгі тұтарлық шамшырағына айналды» (ғылыми мақаладан).
«Өнер тапқыштар мен жаңашылдардың бүкілодақтық қоғамының мүшелері жыл сайын көбейіп келеді» (ғылыми мәтіннен).
Ресми-кеңсе стиліндегі неологизмдер: терминдер мен жаңа атаулар
Неологизмдер қоғам дамуына байланысты стиль түрлерінің бәрінде де жасалады. Бір стильде көбірек, екіншісінде азырақ кездескенімен, жаңа сөздердің тілдің әр саласында қолданылуы — заңды құбылыс. Ресми-кеңсе стилінде бұл үрдіс әсіресе терминдер мен нақты атаулар арқылы байқалады.
Қаулы мәтіндеріндегі үлгілер
«Өлшемдік қуаты миллион киловат және одан да артық реакторлар орната отырып, ірі электр станцияларын салу жолымен атом энергетикасын анағұрлым өркендету көзделсін».
«Жарыстың жариялылығын арттыру жөніндегі бұқаралық-саяси, ұйымдастырушылық жұмыс күшейтілсін».
«Тиісті министрліктер мен ведомстволар аспаптардың және ультрадыбыстық қондырғылардың алуан түрлерінің жылжымалы құрамының шу деңгейін азайту жөніндегі шараларды жүзеге асыруға міндетті».
«СССР Министрлер Советінің Өнертапқыштық пен жаңалық істері жөніндегі Мемлекеттік комитетіне өнертабыс экспертизасының сапасын түбегейлі жақсарту тапсырылды».
Қорытынды: тілдің жаңаруы — қоғамның қозғалысы
Қоғам дамуымен байланысты кейбір сөздер бірте-бірте қолданыстан шығып қалса, кейбірі қайтадан пайда болып, орнығып жатады. Бұл қозғалыс тек атау қажеттілігімен шектелмейді: қоғамның өзгеруі адамдардың рухани-эстетикалық жетілуіне, дүниені экспрессивтік әрі эмоционалдық тұрғыда түйсінуіне, жалпы сөз мағынасының құбылуына да әсер етеді.
Санат: KZ портал — Қазақша рефераттар жинағы