Аристотель туралы
Аристотель: өмірі, мұрасы және философиясының өзегі
Аристотель (б.з.б. 384–322) — ежелгі грек философы әрі ғалым. Ол көптеген ғылым салаларының дамуына ықпал етіп, әсіресе логиканың негізін қалаушылардың бірі ретінде кеңінен танылады. К. Маркс Аристотельді «ерте заманның ұлы ойшылы», «грек философиясының Александр Македонскийі» деп атаған.
Қысқаша өмірбаян
- Фракиядағы Стагир қаласында дүниеге келді.
- Афиныда білімін жетілдіріп, 17 жасында Платон академиясына түседі және Платон қайтыс болғанға дейін шамамен 20 жыл сонда ғылыми жұмыс жүргізеді.
- Б.з.б. 343 жылы Македония патшасы Филипп оны ұлы Александрдың (болашақ Александр Македонскийдің) ұстазы болуға шақырады.
- Б.з.б. 335 жылы Афиныға оралып, өз мектебін — Ликейді ашады. Бұл мектеп сол дәуірдегі философия мен ғылымның маңызды орталықтарының біріне айналады.
- Александр қайтыс болғаннан кейін Афиныдан кетіп, көп ұзамай дүние салады (б.з.б. 322).
Еңбектері және ықпалы
Аристотель өзіне дейінгі философия мен ғылым жетістіктерін жинақтап, жүйелеуге ұмтылды және әртүрлі пәндер бойынша мол мұра қалдырды. Кей деректерде оның еңбектері төрт жүзге жуық десе, басқа деректер мыңға дейін жеткенін айтады. Оның философиялық көзқарастары, әсіресе, «Метафизика», «Жан туралы», «Категориялар» және «Аналитика» еңбектерінде кеңінен көрініс тапқан.
Философияны қалай түсінді?
Философияның негізгі мәселелерін талқылауда Аристотель кейде материализм мен идеализмнің арасында ауытқып отырды. Дегенмен ол ғылымдарды жіктеуінде философияны ең жоғары орынға қояды: өзге ғылымдар болмыстың жекелеген қырларын зерттесе, философия бастаманың жалпы табиғатын, яғни бәріне ортақ негіздерді қарастырады.
Аристотель философияның жетекші рөлін былай түсіндіреді: даналық «үстемдік құрушы, жетекші ғылым» болғандықтан, басқа ғылымдар оған қарсы уәж айта алмайды; сондықтан мақсат пен игілікті зерттейтін ғылым бірінші орынға қойылады.
Дерек: «Метафизика», М., 1934, 45-б.
Болмыс, табиғат, материя және форма
Аристотель философиясында болмыс туралы ілімге және табиғатты түсіндіруге ерекше мән беріледі. «Метафизикада» ол табиғатты жан-жақты талдап, табиғатты бір жағынан — заттың пайда болуы мен құрамының негізі, «әрқайсысындағы алғашқы қозғалыстың көзі» деп, екінші жағынан — өздігінен өмір сүретін заттардың мәні, яғни форма мен мән ретінде қарастырады.
Ол заттардың шынайылығын мойындап, Платонның «идеялар» туралы идеалистік ілімін сынға алады. Алайда жалпы мен жекенің арақатынасын түсіндіруде бірізділікке әрдайым жете бермейді: жекеленген заттардың болмысын біз сезім арқылы білсек, жалпының болмысын ой арқылы ашамыз дейді.
Төрт себеп (төрт бастау) ілімі
Аристотель заттың табиғатын түсіндіру үшін төрт түрлі себепті (бастауды) ажыратады:
Материалдық себеп
Нәрсенің «неден» жасалғаны (мысалы, тас, кірпіш, жез).
Формальды себеп
Нәрсенің құрылымы, үлгісі, ұғымы, «не» екені.
Өндіргіш (қозғаушы) себеп
Нәрсені тудыратын әрекет немесе шеберлік (мысалы, құрылыс өнері).
Мақсатты себеп
Нәрсенің «не үшін» жасалатыны, көзделген мақсат.
Мәселен, үй салуды түсіндіру үшін оның материалы (тас, кірпіш), формасы (жоба/ұғым), өндіргіш себебі (құрылысшының ісі, құрылыс өнері) және мақсаты бірге қарастырылуы тиіс. Сол сияқты, жез мүсіннің мәнін ұғынуда тек жездің өзі жеткіліксіз: мүсінді мүсін ететін нәрсе — оның формасы.
Материя мен форма: байланыс және қайшылық
Аристотель материя мен форманың өзара байланысын ашуға ұмтылып, диалектикалық ойларға жақын маңызды тұжырымдар ұсынады. Бірақ оның идеалистік қателігі де осы тұста байқалады: ол материяны дәрменсіз, ал форманы белсенді бастау ретінде сипаттайды. Оның ойынша, формасыз материя тұтастыққа ие бола алмайды.
Осыдан келіп, форма әртүрлі мағынада — түр, мақсат, себеп, белсенді бастама ретінде түсіндіріледі. Аристотельдің идеалистік қателігі әсіресе форманы «бірден-бір белсенді күш», «алғашқы түрткі», «материядан бұрынғы нәрсе» ретінде қарастыруынан көрінеді.
Категориялар туралы ілім
Аристотель философиясының маңызды салаларының бірі — категорияларды зерттеу. Ол категорияларды болмыстың негізі ретінде қарастырып, олардың мазмұнын болмыспен байланысына қарай айқындауға тырысады. Аристотель негізгі ұғымдарға 10 категорияны жатқызады: мән, сапа, сан, қатынас, орын, уақыт/жағдай, күй, әрекет, әсерлену (жапа шегу) және т.б.
Философия тарихында оның категориялары кейде эмпирикалық, жүйесіз берілгені айтылғанымен, жалпы ұғымдарды терең зерттеп, «мән» категориясын өзгелердің негізі ретінде қарастырғаны ерекше бағаланады.
Қозғалыс және таным туралы көзқарастары
Аристотель қозғалыс түрлерін және танымның негіздерін де кеңінен талдайды. Оның пікірінше, мүмкіндіктің шындыққа айналуын ұғыну үшін қозғалыстың жалпы белгілері мен нақты түрлерін анықтау қажет. Ол «Метафизика», «Аналитика» және басқа еңбектерінде таным ілімін дамытып, объективтік шындықты тануға болатынына күмән келтірмейді.
Сонымен қатар ол сезімдік таным сатыларын (түйсік, қабылдау, бақылау) және ойлау формаларын (ұғым, пікір, ой қорыту) терең талдап, эмпириялық дерек пен рационалдық талдауды ұштастыруға ұмтылады.
Қоғам, мемлекет және этика
Аристотельдің энциклопедиялық мұрасында қоғамдық-саяси көзқарастары да маңызды орын алады. Бұл тұрғыда оның «Политика» және «Никомах этикасы» еңбектері ерекшеленеді. Маркске дейінгі көптеген ойшылдар сияқты, ол қоғам дамуын көбіне идеалистік тұрғыда түсіндіріп, құл иеленуші таптың өкілі ретінде құлдықты «табиғи» құбылыс деп санаған.
Дегенмен ол мемлекет пен отбасының шығуын талдауда мол тарихи-эмпирикалық материал жинап, оны жүйелеуге тырысты. Аристотель мемлекеттің пайда болуын адамдардың бірлесіп еңбек етуге, өзара қатынас орнатуға ұмтылуымен байланыстырып, оны табиғи дамудың нәтижесі ретінде түсіндіреді. Ол адамды «саяси жануар» деп сипаттап, саясаттан тыс қалған адам адамгершіліктен алыстап, тағы күйге жақындайды деп пайымдайды.
Оның этикалық көзқарастары адам туралы түсінігіне сүйенеді: адамгершілік қоғамда іске асады, ал ізгілік енжарлықтан емес, белсенділік пен жасампаздықтан туады. Әділеттілік пен жігер адамның игілікті іс-әрекетімен тығыз байланысты деп түсіндіреді.
Логикадағы орны
Аристотель формальды логиканың бірқатар негізгі қағидаларын жүйелеумен байланыстырылады. Әдетте оның атымен мына заңдар аталады: тепе-теңдік (дәлме-дәлдік) заңы, қайшылық заңы, үшіншіні жоққа шығару заңы.
Мұрасының жалғасуы және қабылдануы
Аристотель ілімін дамытып, шығыс пен батыс ойына танытқан ірі тұлғалардың бірі — Әбу Наср әл-Фараби. Кейінгі ғасырларда Аристотель философиясы сан түрлі түсіндірулерге ұшырап, кей тұстарда бұрмаланып та отырды. Сонымен қатар оның еңбектері философия мен ғылым тарихында іргелі орын алды.