Алдағы жылдың көктемінде қазбен бірге келемін - депті
Еділ мен Жайық жайлы аңыз
Қазақтың Алау батырының заманында болса керек, Еділ мен Жайық атты екі адам өмір сүріпті. Аңыз бойынша, Еділ өзеннің арғы бетін, ал Жайық өзеннің шығыс бетін мекендеген екен.
Еділдің ұлы болыпты. Ол Жайықтың қызына құда түседі. Еділ келінін алмақ болып, ұлын бір жыл бұрын ұрын жібереді. Қайны ауылына аттанар сәтте қалыңдығы күйеуінен: «Енді қашан келесің?» — деп сұрайды.
Күйеуі: «Алдағы жылдың көктемінде қазбен бірге келемін» — деп жауап береді.
Қыздың күлкісі және күтпеген келу
Көктем шыға Жайық келіндеріне ақ отаудың киізін тіктіріпті. Жеңгелері киіз тігіп жатқанда, ұзатылатын қыз қастарында отырып, кенет мырс етіп күліп жібереді. Өмірінде бір күлмеген қыз екен.
Жеңгелері жабыла сұрайды: «Айналайын, бикешжан! Күлгеніңді көрмеген едік, неге күлдің?» Қыз бірден тіс жармайды. Ақыры кіші жеңгесіне сырын айтады:
«Былтыр күйеу аттанарда: “Енді қашан келесің?” — деп сұрағанымда, “Көктемде қазбен бірге келемін” деген еді. Қаз — қанатты құс, жердегі адам ұшқан құсқа ілесе ала ма? Қазір бір топ қаз өтті, соған күлдім».
Сол сәтте біреу: «Анау төбе басында атын ұстап отырған адам бағанадан отыр, ол кім?» — дейді. Барып білсе, ол — күйеу екен.
Отау, ат отауы және қайғылы оқиға
Ауылдағы қыз-келіншек алдынан шығады. Күйеу: «Мен әзір отырамын. Өзіме бір отау, атыма бір отау тіктіріңдер. Сол біткен соң барамын» — дейді.
Ол ат отауының ішіне екі астау жасатуды бұйырады: біріне сүт, біріне су толтырсын дейді. Бәрі дайын болған соң, атты отауға кіргізіп, бір жағына сүт, бір жағына су қояды.
Түн ішіндегі үрей
Күн тумай, ойын-тойдан қайтып бара жатқан бір әйел «арнайы отау тіктірген не қылған ат?» деп, сабау мен туырлықтың етегін көтеріп қарайды. Сол кезде суып тұрған ат шошып, ышқынып кетіп, кеңірдегі үзіліп, өліп қалады.
Аттың сүбелігінде артқа қарай біткен қысқа екі қанаты болыпты деседі. Суып тұрғанда бір қанатын сүтке, бір қанатын суға малып тұрған екен.
Атын тау басына апарып, адамша жерлеп, басын нар өркеш топырағына орнатады. Бұдан кейін күйеу қайғыға батып, отауда жатып қалады.
Жайықтың өсиеті және жолдағы үш белгі
Атасы Жайық күйеуіне жұбату айтады: «Болып-болғанда, сырты түк, іші боқ бір айуан ғой. Оның орнына бір ат беремін» — дейді. Сол атпен ертең жолға шықсын: бір күнде өз ауылына жетіп, бір қонып, қайтадан бір күнде мұнда жетсін. Жолда көрген-білгенін түгел баяндасын деп тапсырады.
Күйеу айтқанын орындайды. Ат та жүйрік, жақсы ат екен. Қайтып келген соң, атасы жолда не көргенін сұрайды.
1) Жапан түздегі көп қой
«Қайтуда жапан түзде адамсыз қосақта тұрған көп қойды бір жетім қозы емеді, бірақ тоймайды», — дейді.
2) Мидай даладағы ақ отау
«Ми далада тұрған аппақ отауға келіп айқайладым, дыбыс бермеді. Есігін ашсам — адам жоқ, іші тола сасыған өлімтік», — дейді.
3) Жеткізбеген қыз-келіншек
«Бір топ қыз-келіншек көрдім. Қанша қатты жүрсем де жете алмадым, ақыры ұзай-ұзай ғайып болды», — дейді.
Жайықтың жоруы
- Қосақта тұрған көп саулық — халық, ал емген жетім қозы — әкімдер: қанша сорса да тоймайды.
- Мидай даладағы ақ отау — адам баласы: сыртымыз әдемі болғанымен, ішіміз өлімтіктей арам болуы мүмкін.
- Алдыңдағы қыз-келіншек — осы келудегі мақсатың. Егер ол саған жеткізбей ғайып болса, мақсатыңа жете алмай, бос қайтасың.
Ақыры: қаза, қоштасу және жер атаулары
Күйеу өз ауылына кеткен күні қалыңдығы «ауырып қалдым» деп жатып қалады. Сол күні ауруы асқынып, бір-екі күннен кейін дүниеден өтеді.
Күйеу қалыңдығын қолынан шығарып, торы аттың қасына қойғызады да, еңіреп жылап еліне қайтады.
Аңыз бойынша, бүгінгі Орал қаласының шығысындағы Торатбасы, Қыземшек, Шыңғырлау сияқты жер атаулары осы оқиғадан қалған деседі.