Әлгі қызды қуып жетіп, тауып алайын

Кемпірдің жалғыз ұлы

Ертеде бір кемпір болыпты. Оның жалғыз ұлы Ермек екен. Кемпір кедей болыпты, бар малы — жалғыз көк сиыры ғана. Ермек бір күні шешесін ауылда қалдырып, оқуға кетеді. Айлар өтіп, жылдар өтіп, ол бір қалаға жетеді.

Бір күні Ермек базарға шыға қалса, бір шал сандық көтеріп жүріп: «Осы сандықты алған да арманда, алмаған да арманда», — деп жар салыпты. Ермек жақындап: «Бұл сандығыңа не сұрайсың?» — дейді.

Шал: «Мың ділдә» сұрайды. Ермек ақшасын санап беріп, сандықты сатып алады да, шешесіне хат қосып, сандықты жолдайды. Өзі оқуын жалғастыра береді.

Сандықтың сыры

Кемпір күнін көк сиырдың таңертеңгі-кешкі сүтін қайнатып ішіп өткізеді. Баласын сағынып, анда-санда көз жасын да тыя алмайды. Бір күні Ермек жіберген сандық келіп жетеді. Кемпір қуанғанымен, оны жер үйіне әрең сүйреп кіргізеді.

Сандықтың аузы бекітулі, кілті жоқ екен. Кемпір балтамен бұзып ашса, ішінен ай десе аузы, күн десе көзі бар, сұлу бір қыз шыға келеді. Кемпір шошып кетіп, шалқасынан түсіп талып қалады. Біраздан соң есін жиып, қызбен тілдесіп, мән-жайын ұғады.

Сурет пен байлық

Кемпір суретті базарға апарып, сатып жүріпті. Бір күні бір жуан кісі кемпір сұрағанын беріп, суретті сатып алады. Ертеңіне кемпір тағы бір сурет алып шықса, әлгі жуан кісі тағы да аңдып тұрып сатып алады. Осылайша кемпірдің дәулеті артып, бірнеше қатар тас үй салдырады.

Ақыры жуан кісі кемпірдің соңынан қалмай еріп, үйіне келіп қалады. Қызды көре сала талып түсіп, есін жиған соң: «Ғашықпын» деп сөз айтады. Бірақ қыз оның тілегін қабыл алмайды. Жуан кісі болса, қоймай, күн сайын келіп мазасын алады.

Жалған жала

Қыз көнбеген соң, жуан кісі Ермекке хат жазып, қызды жамандайды: «Сен жіберген әйел бозбалаларды қондырып байыды, үйің қонақсыз болмайды», — деп өтірік жала жабады.

Арада уақыт өтіп, Ермек ауылына қайтса, бұрынғы жұпыны үйдің орнын таба алмай қалады. Сұрастырып жүріп, төрт қабатты биік тас үйге келеді. Үйден шешесін көріп, жылап көріседі. Екінші бөлмеге кірсе, айдай аппақ сұлу қыз отыр.

Ермек жуанның хатына сеніп, қалтасынан қанжарын суырып алып, қызды жаралап, терезеден лақтырып жібереді.

Дәрігердің қолына түскен қыз

Сол маңда бір дәрігердің үйі бар екен. Әйелдің шыңғырған дауысын естіп, дәрігер екі күтушісін жібереді. Екеуі шала жансыз жатқан қызды тауып әкеледі. Дәрігер қарап, оның өлмегенін біліп, дәрі беріп тірілтеді де, ертеңіне үлкен қалаға алып барып емдеп жазады.

Ермектің ашуы басылған соң, шешесі еңіреп: «Не жазығы бар еді?» — деп сұрайды. Ермек жуанның хатын көрсетеді. Шешесі оның өштікпен жазылған өтірік екенін айтады.

Сонда Ермек темір таяқ алып, темір етік киіп: «Сол сұлуды не тірі табам, не соның жолында өлем!» — деп, ел кезіп кетеді. Бұл хабарды естіген жуан кісі де: «Сол сұлудың жолында өлем!» — деп, соңынан ізге түседі.

Қашу және қулық

Дәрігер қызды емдеп жазып алған соң, оған да сөз айтады: «Өлімнен алып қалдым, маған тисін», — дейді.

Қыз: «Жарайды, той жаса: гармонь, әнші-биші әкел», — деп келісім берген болады. Дәрігер өнерпаз іздеп кеткенде, қыз сәтін тауып қашып кетеді. Дәрігер келсе, қыз жоқ. Ол да: «Таппасам, жолында өлем» — деп қуып шығады.

Қойшылармен кездесуі

Қыз жолда бір топ қойшыға кездеседі. Екі қойшы оны көріп, бірден керісіп, төбелесе бастайды: бірі — «мен алам», екіншісі — «жоқ, мен алам» дейді.

Қыз: «Біріңе ғана тиемін. Анау көлден су әкеліп жарысыңдар: кім бұрын әкелсе, соған тиемін», — дейді. Қойшылар суға кеткенде, қыз өз жолымен тайып тұрады. Қайтып келсе, қыз жоқ. Олар: «Бұл қызды көрген де бір, жолында өлген де бір» — деп, соңынан қуа жөнеледі.

Тазша кейпі

Кейін қыз жалғыз қойшыға жолығып, қойыртпа ішіп есін жияды. Сосын бір қой сатып алып, сойып, таз қарнын басына бөрік қылып киеді. Қойшының киімін сатып алып киіп, қайыршы — тазша кейпіне еніп, үлкен шаһарға қарай кетеді.

Қыз кеткен соң, әлгі қойшы да өкінеді: «Әлгі сұлу қызды неге жібере салдым?» — деп, қойын тастап, ол да соңынан түседі.

Дәулет құсы қонған жер

Қыз қайыр сұрап жүріп үлкен шаһарға келеді. Қалада қалың жұрт жиналып, үлкен жиын өтіп жатыр екен. Ол сұрастыра келсе: ел ханы өліп, орнына хан сайламақ. Ханның дәулет құсы бар екен, соны ұшырып, кімнің басына қонса — соны хан етпек.

Жұрттың бәрі жиналған. Тазша да тұра қалады. Дәулет құсы ұшып келіп, дәл тазшаның басына қонады. Уәзірлер сенбей, құсты қайта-қайта ұшырады. Бірақ құс үш рет қатарынан тазшаның басына қайта қона береді. Амалсыздан қызды хан көтереді.

Іздегендер бір-бірлеп жиналады

Арада айлар, жылдар өткенде, құдық басына баяғы жуан кісі келіп, су ішіп тынығады. Суретті көріп: «Уһ… мынау қайдан келген?» — деп қалады. Күзетші оны бірден ханға сүйреп апарады. Хан оны өлтірмей, ауыр азапсыз, бірақ қатаң күзеттегі жерге қамауды бұйырады.

Көп ұзамай сол құдыққа арып-ашып Ермек те келеді. Су ішіп есін жиғанда, артына бұрылып қараса, сүйген жарының суреті көзге түседі. Ол да «Уһ!» деп талып қалады. Күзетші оны да ұстап алып, ханға апармақ болады.

Ермек жалынса да, күзетші: «Ханға беретін жауабың бар», — деп жетелейді. Хан Ермекті танып, бұйырады: «Мұны жақсы қонақтар жататын жерге апарып күтіңдер».

Аз күннің ішінде қызды қуған дәрігер де, қойшылар да, басқа да іздеушілер де қолға түсіп, ханның қарауына әкелінеді.

Сот және шындықтың ашылуы

Бір күні хан халықты жиып, тұтқындарға сот құрады. Әуелі жуаннан бастап, ең соңында Ермекке дейін әрқайсысы басынан өткенін түгел айтып береді: не іздеп шықты, қайда барды, не үшін ұсталды — бәрін жасырмайды.

Сөз біткен соң, хан бетіндегі пердені алып: «Мені танисыңдар ма?» — дейді. Сонда бәрі танып, кінәсін мойындап, аяғына жығылады. Жұрт пәленің басы жуан кісіден шыққанын анық көреді.

Сандықтағы қыздың түп тарихы

Кейін белгілі болғандай, қыз — бір ханның қызы екен. Сұлу болған соң, оған сөз айтушылар көбейіп, хан қайсысына берерін білмей қиналыпты. Сонда қыз әкесінен рұқсат сұрап: «Мені сандыққа салып, базарға сатқыз. Қымбат сұра. Кім ерлік қылып сатып алса, соған тиемін», — деген екен.

Хан қыздың тілегін қабыл алып, өміріне жетер алтынды қоса салып, сандықты базарға жіберіпті. Осылайша сандықтың сыры мен сынның мәні ашылған екен.