Ахмет Қуанұлы Жұбанов (1906 - 1968) - қазақ музыкасын зерттеуші көрнекті ғалым, әйгілі композитор, дирижер
Ахмет Қуанұлы Жұбанов: қазақ музыкасының ғылымы мен сахнасын тоғыстырған тұлға
Ахмет Қуанұлы Жұбанов (1906–1968) — қазақ музыкасын зерттеген көрнекті ғалым, әйгілі композитор, дирижер, педагог және ұйымдастырушы. Қазақстанның халық әртісі (1944), өнертану ғылымының докторы (1943), профессор (1948), академик. Оның еңбегі қазақ музыка мәдениетінің ғылыми жүйеге түсуіне де, кәсіби сахналық өнердің жаңа деңгейге көтерілуіне де шешуші ықпал етті.
Негізгі деректер
- Туған жылы, жері
- 1906 ж. 29 сәуір, Ақтөбе обл., Темір ауданы
- Қызмет аясы
- Ғалым, композитор, дирижер, педагог
- Ең ірі бастама
- Қазақ ұлттық халық оркестрін ұйымдастыру (1934)
- Марапат
- Қазақстан Мемлекеттік сыйлығы, Ленин ордені және өзге марапаттар
Балалық шағы мен алғашқы ұстаздары
Ол жасынан музыкаға бейімділігін танытып, домбыра мен скрипкада ойнауды меңгерді. Ауылдасы Талым күйшіден, ауыл мұғалімі Қ. Ашғалиевтен, әкесі Қуаннан және ағасы Құдайбергеннен тәлім алып, өнерге ерте ден қойды. Темірде орыс халық аспаптары әуесқойлары оркестрін басқарған П. Черняктан сольфеджио, скрипка, музыка теориясы бойынша сабақ алды.
Кәсіби білім және ғылымға бет бұру
1929 жылы Ленинградтағы М. И. Глинка атындағы техникумда (А. А. Этигонның скрипка класы), кейін консерваторияда профессор Ф. А. Ниманның гобой класы бойынша оқыды. Кейін музыка тарихы мен теориясы бағытына ауысып, зерттеушілік жолын жүйелі түрде қалыптастырды.
1932 жылы Ленинградтағы Актер шеберлігі мектебінің аспирантурасына түседі. 1933 жылы Алматыда ашылған музыкалық-драма училищесіне оқытушы ретінде шақырылды. 1930 жылы «Рабочий и театр» журналында жарияланған мақаласынан бастап өмірінің соңына дейін қазақ музыкасының тарихы мен теориясын зерттеуді негізгі бағытына айналдырды.
Алғашқы еңбектер
- 1936 жылы «Музыка әліппесі» атты тұңғыш оқу-әдістемелік кітапшасы жарық көрді.
- Қазақ музыкасының тарихы мен теориясы мәселелеріне арналған мақалалар мен зерттеулер легі басталды.
Оркестр құру: ұлттық дыбыстың жаңа кеңістігі
1934 жылы Ахмет Жұбанов 11 адамнан құралған домбырашылар ансамблінің негізінде Қазақ ұлттық халық оркестрін ұйымдастырды. Ол ұжымның тұңғыш дирижері ретінде халық композиторларының көптеген шығармаларын оркестрге лайықтап өңдеп, нотаға түсірді. Бұл қадам қазақ мәдениетіне музыканы ұйымдастырудың тың формасын — көпдауысты ұлттық оркестр мәдениетін әкелді.
Бүгінгі атауы
Құрманғазы атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық халық аспаптар оркестрі
Тарихи маңызы
ХХ ғасырдағы қазақ музыка мәдениетін нақты категориялық мәні бар кәсіби рухани құбылыс деңгейіне көтерді.
Педагогика және мәдени институттар
1945–1951 жылдары Алматы консерваториясының ректоры болды. 1954–1961 жылдары сол консерваторияда өзі ашқан халық аспаптары кафедрасының меңгерушісі қызметін атқарып, қазақ халық музыкасының тарихынан, дирижерлік өнер мен аспаптанудан дәріс берді. Ол кәсіби музыкалық білім берудің құрылымын күшейтуге және музыкатанудың ғылыми бағытын қалыптастыруға белсене араласты.
Ғалым Жұбанов: күй мен ән табиғатын ғылыми тану
Жұбанов қазақ халқының ән-күй мұрасының табиғаты мен ерекшелігін зерттеп, Құрманғазы, Дәулеткерей, Сейтек, Тәттімбет, Қазанғап секілді ұлы күйшілер туралы монографиялық еңбектер жазды. Бұл зерттеулер қазақ музыкасының ғылыми тарихын жасауға қосылған іргелі үлес саналады.
Құрманғазы тақырыбы — жетекші арқау
Ахмет Жұбанов зерттеулерінің басты тақырыптарының бірі — ХІХ ғасырдағы күй өнерінің майталманы Құрманғазы. Ол Құрманғазы туралы монографиялық еңбектің (1936) және бірнеше мақаланың авторы, Құрманғазы күйлерінің жинағын шығарушы. «Ғасырлар пернесі» еңбегіндегі Құрманғазы туралы очерктің орны да айрықша.
Экспедициялар және мұраны жүйелеу
Ахмет Жұбановтың бастамасымен 1940-жылдары ұйымдастырылған ғылыми экспедициялар 1980-жылдарға дейін жалғасып, Қазақстанның түкпір-түкпірінен шамамен 10 мыңға жуық ән-күй нұсқасын жинауға мүмкіндік берді. Ол халық композиторларының өмір дерегін жинастырып, шығармаларын нотаға түсіріп, кейін кәсіби орындаушыларға үйрету арқылы ұлттық мұраны халықтың рухани игілігіне айналдыруда теңдесі жоқ еңбекқорлық пен іскерлік үлгісін көрсетті.
Композиторлық әлемі: жанрлар кеңдігі, ұлттық әуез
Жұбанов — қазақтың кәсіби музыкасының негізін қалаған аға буын композиторлардың бірі. Ол халық күйлерін оркестрге лайықтап, нотаға түсіріп қана қоймай, қазақ музыкасын күрделі аспаптық-симфониялық шығармалармен байытты. Оның шығармалары аспаптық және вокалдық жанрларды, хор мен музыкалық-драмалық туындыларды қамтиды.
Аспаптық шығармалар
«Ария», «Романс», «Көктем» — скрипкада, қобызда, виолончельде және басқа аспаптарда орындалады.
Би және сахналық миниатюралар
«Тәжік биі», «Қазақ биі», «Қазақ билері» — әсіресе жас пианистер репертуарында жиі кездесетін танымал шығармалар.
Вокалдық туындылар
«Қарлығаш», «Ақ көгершін», «Ұмытпа», «Ақ Шолпан» — ұлттық нақышы мен шынайылығымен ел жадында қалған әндер.
Оркестрге арналған биік үлгі
Оркестрге арналған шығармаларының ішінде қазақ халық аспаптар оркестріне арналған «Абай» сюитасы айрықша орын алады. Сонымен қатар «Төлеген Тоқтаров», «Вокалдық сюита», «Абай сюитасы» және өзге де шығармалары ұлттық әуен мен кәсіби композиция мәдениетін ұштастырады.
Опера жанры: «Абай» және «Құрманғазы»
Ахмет Жұбановтың композитор ретінде бағындырған биіктерінің бірі — опера. Л. Хамидимен бірлесіп жазған «Абай» (1944) және «Төлеген Тоқтаров» (1947) опералары қазақ кәсіби музыкасының алтын қорына енді. «Абай» операсында ұлы ақынның рухани асқақтығы мен туған халқына деген сүйіспеншілігі музыка тілінде табиғи үндестік тапқан.
«Құрманғазы» радио-операсы опера жанрының жаңа бір түрі ретінде бағаланады. Өкінішке қарай, Ахмет Қуанұлы бұл еңбегін толық аяқтап үлгермеді. Операға соңғы нүктені қойған, сондай-ақ оның аспаптық, концерттік және сахналық нұсқасын жазған — қызы, көрнекті композитор Ғазиза Ахметқызы Жұбанова.
Лекторлық шеберлік және радио мұрасы
Қазақ радиосы үшін арнайы әзірленіп, эфирде Ахмет Жұбановтың өзі оқыған «Құрманғазы» тақырыбындағы лекция-концерт оның тағы бір қырын — лекторлық шеберлігін айқын көрсетеді. Замандастары оның тұнық, бірқалыпты дауысын, баяндау мәнерінің шешендігін және тыңдаушыны өзіне тартатын табиғи тартымын жоғары бағалаған.
Марапаттар, құрмет және есімнің мәңгіленуі
Ұлттық өнерді дамытуға қосқан үлесі үшін Ахмет Жұбанов Қазақстан Мемлекеттік сыйлығының лауреаты атанды. Ленин орденімен және өзге де ордендер мен медальдармен марапатталған.
Алматы қаласының көшелерінің бірі мен республикалық музыкалық мектеп-интернатқа Жұбанов есімі берілген. Ақтөбедегі музыка колледжі мен бірқатар көшелер де оның атымен аталады. Ұзақ жыл тұрған үйінің қабырғасына ескерткіш тақта орнатылған.
2006 жылы композитордың 100 жылдық мерейтойына орай Ғ. Жұбанова атындағы облыстық филармония ғимаратының алдында Ахмет Жұбановқа арналған еңселі ескерткіш қою жоспарланды. Ескерткіш авторлары — Ескен Сергебаев пен Бақытжан Әбішев, архитектор — Женсен Айнабеков. Қоладан құйылған мүсін гранит плиткасымен қапталған тұғырға орнатылуы көзделді.
Қорытынды
ХХ ғасырдағы қазақ музыка мәдениетінде Ахмет Жұбанов қомақты үлес қоспаған, өшпес қолтаңба қалдырмаған сала кемде-кем. Оның саналы ғұмыры өз елінің музыка мәдениетін қалыптастыру мен көркейтуге арналды: музыкалық фольклористикадан бастап, музыкатану ғылымын жүйелеуге, композиторлар қауымын орнықтыруға және кәсіби музыкалық білім берудің іргесін бекітуге дейінгі кең өрісті жұмыстардың басында тұрды.