БАЙ МЕН ЖАРЛЫ БАЛАСЫ

Атасы он жасар ұлымен далада келе жатып, баласынан сұрады:

— Анау өрмекшіні көресің бе, не істеп жүр?

— Көремін, өрмек тоқып жүр.

— Анау құмырсқаны көресің бе?

— Көремін, аузында нанның бір уалшығы бар, жүгіріп барады.

— Жоғары қара, аспанда не көрінеді?

— Жоғарыда қарлығаш ұшып жүр, аузында шөп бар.

Сонда атасы айтты:

— Олай болса, шырағым, осы кішкентай жәндіктер саған үлгі. Өрмекші маса мен шыбынға тұзақ құрып жүр: ұстап алған соң өзін азықтандырады. Құмырсқа бала-шағасына тамақ тауып, нанның бір уалшығын тапқан соң өзі жемей, қуанып үйіне алып барады. Қарлығаш балапандарына ұя салуға шөп жинап жүр. Жұмыссыз жүрген жан жоқ. Сені де Құдай тағала босқа жүруге жаратпаған: еңбекке әдеттену керек.

Атымтай жомарт есепсіз бай бола тұрып, күн сайын бір мезгіл ескі-құсқы киім киіп, отын кесіп, шөп тасып жұмыс істейді екен.

Бір күні жақын таныстары:

— Жомарт, Құдай берген дәулетіңіз бар. Ашқа — тамақ, жалаңашқа — киім, үйсізге — үй болдыңыз. Сонда да неге өзіңізді бейнетке салып, жарлыдай отын кесіп, шөп тасисыз? — деп сұрапты.

Жомарт:

Асан — байдың баласы, Үсен — жарлының баласы. Екеуі құрдас екен. Бір күні ел көшкенде, қыр астында ойнап жүріп ескерусіз қалып, жұртта екеуі ғана қалады.

Үйге қайтайық деп келсе, ауыл жоқ. Асан айқайлап жылай бастайды. Үсен ойланып:

— Жылағанмен ештеңе өнбейді. Көшкен ауылды іздеп табайық, — дейді.

Жұрттан бір көзі сынған инені, пышақтың сынығын, бір-екі уыс қылды тауып алады. Сүрлеуді тауып, сонымен жүре береді. Біраздан соң жол екі айырылады. Асан тағы жылайды. Үсен бір сүрлеуді таңдап:

— Мынау бүгін жүрген көштің ізі: малдың жас тезегі бар, — дейді.

Таң ата жүріп отырып, биік қырдағы молаға таяғанда қаздың даусы естіледі. Демек, жақын жерде көл бар. Қырдан қараса, көлдің маңайы малға толы екен. Олар өз ауылдарының малы болып шығады.

Малшылар балаларды көріп қуанып, біреуі сүйінші сұрауға шабады. Балаларды атқа мінгізіп, ауылға жеткізеді. Бесін кезінде Асан мен Үсен аман-есен ата-анасына қосылады.

Екі дос жолда келе жатып, аюға ұшырайды. Бірі әлсіз, ауру, екіншісі — мықты жас жігіт екен. Аюды көргенде әлгі жігіт ауру жолдасын тастап, үлкен ағашқа шығып кетеді.

Ауру адам ағашқа шыға алмай, жерге жатып, өлген кісі сияқты қимылсыз қалады: «аю өлгенге тимейді» дегенді естіген еді. Аю келіп иіскелейді де, дыбыс шықпаған соң кетіп қалады.

Сонда ағаштағы жолдасы түсіп:

— Достым, аю құлағыңа не сыбырлады? — деп сұрайды.

Ауру адам:

— Аю «тар жерде жолдасын тастап қашатын достармен дос болма» деп ақыл сыбырлады, — дейді.

Бір кішкентай қыз әкесінің шапанын жамап отыр екен. Шешесі қасына отырып:

— Балам, дүниеде жаратылған жанды-жансыздың ешқайсысы да керексіз болып жерде қалмайды, — деп ақыл айтады.

Қыз киімін жамап болып, мақтаның қиқымын терезеден лақтырып:

— Әже, мына қиқымның еш нәрсеге керегі болмас, — дейді.

Шешесі:

— Балам, ол да жерде қалмайды, — дейді.

Сол сәтте жел мақтаны көтеріп ұшырады. Мұны торғай көріп, қуып барып тұмсығына тістеп алып ұшып кетті.

Қыз:

— Торғай оны не қылады? — деп сұрайды.

Әжесі:

— Көрдің бе, балам. Ол мақтаны ұясына төсеп, балапандарына мамық етеді, — дейді.

Қытай елінде ескі заң болыпты: біреуді алдағаны дәлелденген адамның қолын кесетін.

Бір төре осындай іске кінәлі болып, жаза орындалатын кезде оның жас қызы:

— Әкем үшін жауап беремін, — деп шығады.

Қызды патшаға әкелгенде, ол:

— Тақсыр, әкемнің жазаға лайық болғаны рас. Қолынан айрылуы керек болды. Міне, тақсыр, әкемнің қолы, — деп өз қолын көтереді. — Бұл қол да жазықты әкемнің қолы. Бірақ әкем осы қолымен бала-шағасын асырай алмайды. Бұйырыңыз: осы әлсіз қолымды кесіп, жұмысқа жарайтын қолын әкеме қалдырыңыз, — дейді.

Патша баланың әкесіне деген мейіріміне рақымы келіп, төренің күнәсін кешіреді.

Бір жұрттың бас әкімі бір баймен сөйлесіп тұрғанда, қасынан бір жарлы мұжық өтіп бара жатып иіліп сәлем береді. Үлкен әкім оған қарсы өзі одан да төменірек бас иіп сәлем алады.

Қасындағы бай:

— Тақсыр, осынша жұртты басқарып отырсыз. Осы бір мұжыққа неге сонша бас иесіз? — дейді.

Сонда әкім:

— Ешбір оқу-білім көрмеген мұжық сонша иіліп әдеп көрсеткенде, мен одан әдепсіз болып қалайын ба? — дейді.

Сейіт орам үстімен жүгіріп бара жатқанда, бір арба аңдаусыз соғып кетіп, аяғын сындырыпты. Ойбайлап жылаған баланы көрген шешесі шошып, есінен танып қалады.

Мұны көрген соң, Сейіт жыламақ түгіл, сынған аяғын орнына салып таңып жатқанда да дыбыс шығармай, қабағын да шытпайды.

Сынықшы:

— Аяғың ауырмай ма? Қабағыңды да шытпайсың ғой, — дейді.

Сейіт шешесі шыққан соң, демін алып сыбырлап:

— Ауырмақ түгіл, жаным көзіме көрініп тұр. Бірақ менің қиналғанымды көрсе, анам да қиналып, жүдемесін деп шыдап жатырмын, — дейді.