Атақты Байсерке күйші, Тілеміс шешен Өтеген батырдың ұрпағы
Өтеген батыр: тарих, аңыз және ел жадындағы тұлға
Өтеген батыр (1699–1773) — XVIII ғасырдың бірінші жартысында жоңғар шапқыншылығына қарсы күресте аты шыққан қазақ батыры. Ол Ұлы жүздің Дулат тайпасынан, Жаныс руынан тарайды. Ел аузындағы деректер мен жыр-дастандарда Өтегеннің бейнесі ерлікпен қатар рухани қасиетке ие тұлға ретінде де көрінеді.
Негізгі қыры
Батырлығы, елді ұйыстыра білуі және жұрт «әулие» санаған киелі бейнесі.
Тарихи кеңістік
Жетісу өңірі, Іле бойы, Қордай маңы; жоңғар шапқыншылығы кезеңі.
Шығу тегі және тәрбиесі
Өтегеннің ата-бабалары да елге танылған батырлар болғаны айтылады. Бабасы Сырымбет 1635 жылы Ойрат ханы Батырдың 50 мың әскеріне қарсы соққы берген Салқам Жәңгір жасағының құрамында шайқасқа қатысқан делінеді. Әкесі Өтеғұл да талай қанды жорықты бастан кешкен ер тұлға ретінде сипатталады. Анасы Нұрбала — атақты Қордай батырдың немересі.
Рухани білім
Ел ішіндегі әңгімелерде Өтегеннің Бұхарадағы медреседе оқып, білім алғаны, бір кезеңде «хазірет» атанғаны да айтылады. Кейбір зерттеушілер оның Бұхара, Самарқанд, Кабул, Исфахан, Тегеран, Ыстамбұл сияқты қалаларда болып, тағылым алғанын келтіреді.
Жоңғарға қарсы күрес жолы
Өтеген батыр жоңғарға қарсы соғысқа шамамен 15 жасынан араласқан деп айтылады. 1723 жылғы аласапыран жылдарда Тауасар, Райымбек, Ханкелді батырлармен тізе қосып, жоңғарлармен шайқасқан. Сонымен бірге Төле би бастаған ел қорғаны құрамына қосылып, жаудан азат ету ісіне атсалысқаны туралы деректер бар.
Ел аузындағы әңгімелерде Өтегеннің кейінгі кезеңдерде де саяси ұстаным білдіргені айтылады. Аңыз бойынша, 1756 жылдар шамасында Абылай ханның Қытаймен бейбіт болу саясатына қарсы пікір айтып, Жиделібайсында ұзақ жыл жүріп қайтқан деседі.
Өмір жолын үш кезеңге бөлу
1) Ғұлама, хазірет ретінде танылған кезең
Бұхара медресесін бітірген, ел ішінде діни-ғылыми білімімен қадірленген тұлға ретінде сипатталады.
2) Жоңғар шапқыншылығына қарсы күрес
«Ақтабан шұбырынды» зобалаңын бастан өткерген елді қорғау жолында ерлігімен көзге түсіп, батыр атанған кезең.
3) Елге жайлы қоныс іздеу
1734 жылғы жоңғарлардың екінші қайтар соққысынан кейін оңтүстік өңір қатты күйзелгенде, Төле би Өтегенді жау өтінен шалғай, елге жайлы, малға қолайлы қоныс қарастыруға жібергені айтылады.
Аңыз, жыр және киелі бейне
Өтеген батыр туралы аңызға бергісіз әңгімелер көп. Сол мұралардың бір бөлігі Сүйінбай мен Жамбыл секілді жыр алыбының дастандарына арқау болған. Ел ішінде оның есімі «әулие» тұтылып, «қос мүйізі бар киелі жан» деген наным да сақталған.
Жамбыл жырындағы ишара
Жамбыл Жабаевтың жырындағы: «Қасара біткен маңдайдан, жан еді қос мүйізді...» деген жолдар Өтегенді батырлықтың белгісі ретінде танитын халықтық түсінікпен сабақтасып айтылады.
Өтеген туралы алғаш жырлаған ақын ретінде Сүйінбайдың бабасы Күсен ақын аталады. Тарихшы Делебаев жинаған материалдарда Тілеміс пен Майкөт ақындардың да батырды дастан етіп жырлағаны айтылады. Бізге кеңірек жеткені — Жамбылдың «Өтеген батыр» дастаны.
Қоныс іздеу және ел қамы
Аңыз-деректерде Өтеген батыр елдің амандығын ойлап, жау қысымы күшейген кезеңде қоныс таңдауға белсенді араласқан тұлға ретінде айтылады. Бұл бағыттағы қызметі Төле би тапсырмасымен байланыстырылады: халыққа қолайлы, малға жайлы жер іздеу — сол дәуірдің ең өзекті міндеттерінің бірі еді.
Бейіт тағдыры және қайта жерлеу
Өтеген батыр мен Райымбек батыр — жауға бірге шапқан замандастар ретінде айтылады. Ел ішінде Райымбектің Өтегенге «өлгенде су астында қаласың» дегені туралы болжам сөз бар. Бұл әңгіме кейін шындыққа айналғандай әсер қалдырған: 1973 жылы Қапшағай су қоймасы салынғанда, Өтеген батырдың Іле бойындағы бастапқы бейіті су астында қалу қаупіне ұшырайды.
Қайта жерлеу
Батырдың ұрпақтары жағдайды ертерек біліп, сүйегін көшіріп, Қордай ауданына қарасты Өтеген ауылына қайта жерлегені айтылады. Бүгінде жерленген орын да осы атаумен аталады.
Мұрасы, жәдігерлері және ұрпақтары
Өтеген батырдың тұтынған кейбір мүліктері сақталғаны айтылады. Солардың бірі — Абылай ханның жез тегенесі. Аңыз бойынша, оны Абылай хан Өтегенге сыйға тартқан.
Ұрпақ сабақтастығы
Өтеген батырдан Қосағал, Қосдәулет, Асау, Ылау, Бердіс, Тарпақ, Базарбай, Аюса, Жақұлы, Төке, Тоқтарбай атты ұлдары тарағаны айтылады. Атақты Байсерке күйші мен Тілеміс шешен — батырдың ұрпағы ретінде аталады.
Дерек жинау ісі
Өтеген батыр туралы дерек пен аңыздарды жинауға әдебиетшілер Е. Ысмайылов, Қ. Тұрғанбаев, Н. С. Смирнова, С. Бегалин сияқты зерттеушілер қатысқаны көрсетіледі.
Еске алу және жер-су атаулары
Алматы облысының Бозой мен Қарой аралығында Өтеген батыр есімімен аталатын жерлер бар. Алматы облысындағы бірқатар өңірлерде батыр есімі топоним ретінде сақталған.
1999 жылғы 300 жылдық
1999 жылы Өтеген батырдың 300 жылдығы кең көлемде аталып өтіп, қабірінің басына кесене тұрғызылғаны айтылады. Жамбыл облысы Қордай ауданының орталығында ескерткіш орнатылған.
Мәдени мұра
Батыр туралы екі телефильм түсіріліп, екі кітап жарық көргені көрсетіледі. Алматы қаласындағы бір көшеге, сондай-ақ Іле ауданының орталығы Энергетический кентіне Өтеген батыр есімі берілген.
Ескерту
Мәтіндегі кейбір оқиғалар аңыз-әңгімелер мен ауызша деректерге сүйеніп беріледі. Жылдар мен жайттарды ғылыми айналымдағы нақты тарихи құжаттармен салыстыра қарастыру қажет.
Дереккөз
Санат: KZ портал — Қазақша рефераттар жинағы.