Тюдорлардың абсолютті монархиясы
Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті
Халықаралық қатынастар факультеті · Халықаралық қатынастар және ҚР сыртқы саясаты кафедрасы
Инкарбекова Диана
Курстық жұмыс тақырыбы: Ағылшын абсолютизмі
Ғылыми жетекші: с.ғ.к., доц. Макашева К.Н.
Алматы, 2005
Белгі
03.03.2014, 19:22
Кіріспе
XV ғасырдың 80-жылдары мен XVII ғасырдың 40-жылдары аралығындағы ағылшын абсолютизмі Ұлыбританияның әлеуметтік-саяси және экономикалық дамуында ерекше рөл атқарды.
Абсолютизм қоғамдық-әлеуметтік және экономикалық үдерістердің ілгерілеуіне ықпал етіп, мемлекетті басқару жүйесін түбегейлі өзгертті. Сондықтан оның қалыптасу тарихын, халыққа тигізген әсерін, қоғамдық-саяси өзгерістерді және Бірінші Стюарттар тұсында дағдарысқа ұшырап, Карл I кезеңінен кейін абсолютистік режимнің ыдырауын түсіндіру маңызды.
Бұл кезеңнің әртүрлі әлеуметтік топтарға, Англия экономикасына және елдің даму ерекшеліктеріне тигізген ықпалын (жағымды және жағымсыз жақтарын) айқындау зерттеудің басты бағыттарының бірі болып табылады. Сондай-ақ ағылшын абсолютизмінің халықаралық жүйедегі орны, шетел мемлекеттерімен қарым-қатынас орнатуы және сыртқы саясат арқылы ықпалын күшейтуі ерекше назар аударуды талап етеді.
Зерттеу нысаны мен шеңбері
Абсолютизм XV ғасырдан бастап Еуропаның өзге елдеріне де тән құбылыс болды. Алайда бұл жұмыс Англияға қатысты болғандықтан, Тюдорлар мен Стюарттар әулеттерінің саясаты мен ерекшеліктеріне басымдық беріледі.
Жалпы алғанда, абсолютті монархтардың ішкі және сыртқы саясаты қоғамдағы жіктелуді күшейтіп, ақырында халықтың абсолютизмнен бас тартуына алып келді. Билікті бөлісу төңірегіндегі күрес Тюдорлар дәуірінде салыстырмалы түрде тежелсе, Стюарттар кезеңінде өткір сипат алып, монархияны дағдарысқа әкелді.
Абсолютизм дәуірі екі әулеттің билігімен сипатталады: Тюдорлар (Генрих VII, Генрих VIII, Эдуард VI, Мария, Елизавета I) және Стюарттар (Яков I, Карл I).
Зерттеу мақсаты
Ағылшын абсолютизмінің орнауының тарихи алғышарттарын және даму барысын зерттеу; Тюдорлар мен Стюарттар тұсындағы Англияның жағдайын анықтап, негізгі ерекшеліктерін саралау.
Зерттеудің практикалық мәні
Абсолютті монархтардың экономикалық және әлеуметтік саясатының қоғамға әсерін түсінуге, сондай-ақ парламент пен король билігінің қайшылығының табиғатын талдауға мүмкіндік береді.
Негізгі міндеттер
- Англияда абсолютизмнің пайда болуы, орнығуы және даму ерекшеліктерін, сондай-ақ оның өзге елдердегі үлгілерден айырмашылығын көрсету.
- Тюдорлар абсолютизмінің саясатын жан-жақты талдау.
- Елизавета I тұсындағы абсолютизмнің шарықтауына алып келген алғышарттарды, барысы мен нәтижесін анықтау.
- Стюарттар кезеңіндегі ішкі-сыртқы саясатты және парламент пен король арасындағы қақтығыстың себептерін ашып көрсету.
- Ағылшын абсолютизмінің дағдарысының себептері мен салдарын саралау.
Әдіснамалық негіз
- Тарихи принцип: құбылыстың алғышарттары, себептері және салдарлары өзара байланысты қарастырылады.
- Сыртқы факторларға тәуелділік: монархтың экономикалық, әлеуметтік және сыртқы саясаты халықаралық ахуалмен тығыз байланысты талданады.
Зерттеу барысында тарихи оқиғаларға объективті баға беру үшін бірқатар еңбектерге сүйенілді. Негізгі дереккөздер қатарында В.М. Лавровский мен В.И. Ленин еңбектері аталады. Сондай-ақ Тюдорлар мен Стюарттардың саясатын салыстырмалы тұрғыда қарастырған зерттеушілердің еңбектері пайдаланылды.
Әдебиеттерді шартты топтастыру
Тюдорлар кезеңі
Ю.М. Сапрыкин, В.В. Штокмар, Е.Б. Черняк, Ф. Бэкон еңбектерінде Тюдорлар саясаты, контрреформация, әлеуметтік-экономикалық өзгерістер және аграрлық шаралар қарастырылады.
Стюарттар кезеңі
С.Д. Сказкин, Е.Б. Черняк, А.Н. Савин еңбектерінде революция алдындағы жағдай, парламент пен король арасындағы қайшылықтар және саяси дағдарыс факторлары талданады.
Салыстырмалы және жалпылаушы зерттеулер
Е.В. Кузнецов, А.Л. Мортон, Тревельян, Дж. Маколей еңбектері ағылшын абсолютизмінің алғышарттарын, Тюдорлар мен Стюарттар саясатындағы айырмашылықтарды және Карл I тағдырына қатысты деректерді жинақтайды.
Құрылымы бойынша жұмыс кіріспеден, екі тараудан, қорытындыдан, сілтемелерден және деректер мен әдебиеттер тізімінен тұрады: бірінші тарауда абсолютизмнің орнығуы, екінші тарауда Стюарттар кезеңіндегі дағдарыс қарастырылады.
I тарау. Ағылшын абсолютизмінің орнауы
Абсолютизмнің анықтамасы, әлеуметтік негізі және Англиядағы қалыптасу алғышарттары.
Абсолютизм деген не?
Абсолютизм — монархияның шексіз түрі: жоғарғы билік толықтай монархтың қолына шоғырланады. Мұндай жүйеде монарх заң шығара алады, шенеуніктерді тағайындайды және халықтың тікелей қатысуынсыз мемлекеттік қаржыны жұмсайды. Бұл — сословиелік монархиядан кейінгі феодалдық мемлекеттің ең жоғары даму сатысы, онда саяси орталықтану барынша күшейеді.
Абсолютизмнің орнығуы әр елде әртүрлі жүрді. Дегенмен, ол көбіне өтпелі кезеңмен байланысты болды: ескі феодалдық сословиялар әлсіреп, қалалық топтар жаңа буржуазиялық қабатқа ауыса бастағанда, ал шаруалар қозғалысы күшейген кезде билеуші топтар өз үстемдігін сақтап қалу үшін орталықтанған басқаруға сүйенді.
Бұл жүйені іске асыру үшін үстем тапқа толық бағынбайтын, бірақ оның түпкі мүдделерін қорғайтын мемлекеттік аппарат құру қажет болды. Абсолютизм әлеуметтік қарсылықты басуда қатал саясат ұстанып, бір жағынан бұқаралық толқуларды аяусыз жаншып отырса, екінші жағынан антифеодалдық лагерьді іштей бөлшектеу арқылы буржуазияны өз жағына тартуға тырысты.
Тірек тетіктері
- Күшейген бюрократиялық аппарат
- Тұрақты әскер
- Салық жүйесінің кеңеюі
- Шіркеу автономиясының әлсіреуі
Нәтижесі
Сословиелік өкілдік органдардың рөлі қысқарып, монарх оларды сирек шақыра бастайды; басқару тірегі ретінде әкімшілік пен әскердің салмағы артады.
Англияда абсолютизмнің орнығуы 1485 жылы Тюдорлардың билікке келуімен тығыз байланысты. XVI ғасырда экспроприацияланған халықтың наразылығы күшейіп, жоғарғы таптар үшін қауіп артты. Осы жағдайда дворяндар мен қалыптасып келе жатқан буржуазиялық топтар халық қозғалысын тежейтін күш ретінде король билігінің нығаюын қолдады.
Күшті король үкіметі елдің орталықтануына, барондық қақтығыстардың тоқтауына және сыртқы сауда мүдделерінің қорғалуына қажет болды. Бұл үрдістің алғышарттары Эдуард IV Йорк кезеңінде байқалғанымен, абсолютті монархияның негізін қалаушы ретінде көбіне Генрих VII Тюдор аталады.
1.1. Тюдорлардың абсолютті монархиясы
Генрих VII және Генрих VIII тұсындағы биліктің күшеюі, ішкі тұрақтандыру және сыртқы саясаттағы бұрылыстар.
Тюдорлар әулетінің билігі шамамен 125 жылға жуық уақытты қамтыды: Генрих VII (1485–1509) кезеңінен Елизавета I (1603) қайтыс болғанға дейін. 1485 жыл көбіне Орта ғасырдан Жаңа дәуірге өтудің маңызды шегі ретінде қарастырылады.
Генрих VII билікке жаңа дворяндар, буржуазия және орта феодалдық топтардың қолдауымен келді. Оның басты міндеттері: тақтағы орнын бекіту, король билігінің беделін көтеру және бағынбайтын барондық оппозицияны әлсірету болды.
Барондық оппозиция және көтерілістер
- 1487: Дублинде Симнель «Йорк мұрагері» ретінде жарияланып, йоркистердің әрекеті жеңіліске ұшырады.
- 1497: Корнуолл көтерілісі Перкин Варбек есімімен байланысты; көтеріліс басылып, жетекшісі жазаланды.
Генрих VII барондарға қарсы күресте құқықтық және қаржылық тетіктерді кең қолданды: «мемлекеттік опасыздық» істерін көбейтіп, жер-мүлікті тәркілеу мен айыппұл арқылы қазынаны нығайтты. Корольдің қаржыны ұлғайту стратегиясы тұрақты аппаратты ұстап тұруға және кеме жасауға қаражат бөлуге мүмкіндік берді.
Ливреяға (жеке жасаққа) тыйым
Барондардың ливрея киетін көпсанды жақтастары феодалдық қақтығыстардың тұрақты көзі саналды. Генрих VII оларды ұстауға шектеу қойып, бағынбағандарға қатаң айыппұл салды. Бұл барондардың саяси ықпалын біртіндеп әлсіретті.
«Жұлдызды палата» және әкімшілік
Саяси сатқындық пен бүліктерді қарастыратын жоғарғы корольдік сот күшейтілді; Солтүстік және Уэльс істері бойынша кеңестер құрылды. Парламент сақталғанымен, король қаржысы өскен сайын оны сирек шақырды.
Сыртқы саясатта Генрих VII соғыстардан бас тартып, Франция–Испания–Англия арасындағы күштер теңгерімін сақтауға ұмтылды. Нәтижесінде ол мұрагеріне реттелген мемлекеттік аппарат пен мол қазына қалдырды.
Генрих VIII (1509–1547) әкесінің бағытын жалғастырып, бастапқыда Испаниямен одаққа сүйеніп Францияға қарсы күрес жүргізді. Алайда 1525 жылғы Павия шайқасынан кейін Испанияның құрлықтағы үстемдігі күшейіп, ағылшын-испан қайшылығы айқындала түсті. Осы жағдайда Англия Франциямен жақындасуға бет бұрды.
Кардинал Уолси кезеңі (1515–1530)
1530 жылға дейін ішкі саясатта негізгі рөлді кардинал Уолси атқарды. Оның мақсаты — басқаруды қайта ұйымдастыру арқылы корольдің абсолютті билігін нығайту. Дегенмен салықты арттыру бастамалары Қауымдар палатасының қарсылығын туғызды, ал міндетті алымдар халық наразылығын күшейтті. Нәтижесінде 1523–1524 жылдары оның позициясы әлсіреді.
Уолсидің жағдайын күрделендірген негізгі себептердің бірі — сыртқы саясаттағы бұрылыс болды: Франциямен жақындасу үшін Габсбургтермен қатынасты әлсірету, ал бұл өз кезегінде Рим папасының билігіне тәуелділіктен шығу мәселесін күн тәртібіне шығарды. Осындай саяси контекст аясында Екатерина Арагонскаямен некенің заңдылығы туралы дау да маңызды құралға айналды.
Оқуға арналған қысқа түйін
1485
Тюдорлар билігі басталып, орталықтану күшейді.
Генрих VII
Барон ықпалын шектеп, сот пен әкімшілікті нығайтты, қаржыны күшейтті.
Генрих VIII · Уолси
Салық дауы, басқаруды қайта құру және сыртқы одақтардың өзгеруі дағдарыс алғышарттарын күшейтті.
Ескерту: Берілген мәтін редакцияланып, грамматикасы мен стилистикасы түзетілді; мазмұны сақталып, оқылымдылығы жақсартылды.