Тақсыр хан
«Аяз би» — қазақ ертегісі. Ертегідегі Жаман — қазақ ауыз әдебиетіндегі ел басшысының үлгілі бейнесі: қарапайым, парасатты, адал, шыншыл, көреген, тапқыр, кішіпейіл, ізетті, көпшіл, қайырымды, қанағатшыл.
Бұл — қарапайым халықтың «елді осындай адам басқарса» деген арманынан туған тұлға.
Ханның тапсырмасы: «жаманның» үш түрі
Ертеде Мадан деген хан болыпты. Қасында қырық уәзірі бар екен. Бір күні хан уәзірлерімен кеңес құрып отырып:
— Уәзірлерім! Сендер қырықтарың да асқан ақылды, данышпан едіңдер. Мен сендерді бір жұмысқа жұмсаймын: дүниедегі адамның жаманын, шөптің жаманын, құстың жаманын тауып келіңдер. Он бір ай уақыт беремін. Сол мерзімде таппасаңдар, жазалы боласыңдар!
Хан бұйырған соң, амал жоқ: уәзірлер іздеуге кіріседі. Көп іздеп, азап шегіп, олар шөптің жаманы деп шеңгелді, құстың жаманы деп қырғауылды
Жаманмен кездесу: сыртқы түр емес, пайда өлшем
Алайда уәзірлер адамның жаманын таба алмай келе жатып, таудың етегінде жыртық тонды, тері тымақ киген, азын-аулақ қой бағып жүрген бір адамға жолығады. «Адамның жаманы осы болар» деп тұрғанда, әлгі адам өзі тіл қатып:
— Уа, мырзалар, жол болсын!
Уәзірлер тапсырмаларын айтады. Сонда ол: — Түсінікті. Адамның жаманы керек болса, мен боламын, — дейді.
Уәзірлер оны ханға алып жүреді. Жолай Жаман олардың шеңгел мен қырғауылын тастатып: шөптің жаманы — қарақоға, құстың жаманы — сауысқан екенін айтады да, соны алдыртады. Себебін «хан алдында айтамын» деп, жол үстінде ашпайды.
Хан алдында дәлел: тәжірибе — ең мықты уәж
Неге шеңгел емес, қарақоға?
Жаман өз өмірінен мысал келтіреді: шеңгел отқа жағылса, ұзақ жанып, пайда береді; ал қарақоға жанбайды, үрлесең де сөніп, күлі үйді алып кетеді, мал да жемейді. Сондықтан «пайдаға аспайтын шөп» — қарақоға дейді.
Неге қырғауыл емес, сауысқан?
Қырғауыл түрі келіспесе де, табиғатынан солай, әрі адамға жарайды дейді. Ал сауысқанның жүні ала болғандай, өзі де «ала»: ынтымағы жоқ, пайдасы шамалы. Сол себепті құстың жаманы — сауысқан деген байлам жасайды.
«Өз жамандығыңды қайдан білдің?»
Жаман: жасы елуге келсе де, үйлі-баранды болмай, әлі күнге біреудің есігінде, біреудің артына мінгесіп жүргенін айтып, өзін «жаман» деуінің себебін түсіндіреді. Бұл — өзін-өзі алдамау, жағдайын тура айту.
Үш сынақ: тұлпар, гауһар тас, ханның тегі
Тұлпардың мінін табу
Жаман тұлпарды мініп, өзеннен өткізеді де: «Сиырға шатыс» дейді. Себебі су кешкенде ауызды суға малып, артқы аяғын сілкіп өтеді — бұл сиырда жиі байқалатын қылық. Хан оның рас екенін мойындайды: құлын кезінде сиыр сүтімен өсірілген екен.
Гауһар тастың құпиясы
Хан қасиетті деп сақтаған тастың ішінде екі құрт барын Жаман салмағынан аңғарады: «қасиетті тастың салмағы да соған сай болуға тиіс, ал бұл жеңілдепті» дейді. Тасты жарса — шынымен құрт кеулеп бара жатқан болып шығады.
Ханның шыққан тегі
Жаман ханның «жеті атамнан ханмын» дегеніне қарамастан, оның «нағыз наубайдың баласы» екенін бетке айтады. Ақыры шешесі шындықты мойындайды: бұрынғы хан қыз туғызған әйелдерін қорлықпен өлтіргендіктен, ол өз сәбиін наубайдың ұлымен ауыстырып аман алып қалған екен.
Хан ақыры тақтан түсіп, тақты Жаманға ұсынса да, Жаман бас тартады: «Кеше жаман кісі керек дегенде ат артына мінгесіп келген едім, бүгін таққа отырмаймын» дейді. Бұл — мәрттік пен кішіпейілдіктің айғағы.
Жаман ханның тегін қайдан білгенін де түсіндіреді: хан қонақты салтанатпен емес, нан-көже беруге аспазға жіберуі — «шонжар, атаулы ханның» салтына келмейді. Осыдан-ақ ол ханның өз ортасына жат мінезін байқайды.
Менді: ақылға лайық жарды таңдаудың жұмбағы
Күндердің күні Жаман қаланың ортасында тігілген алты қанат ақ боз үйді, елдің кезек күткенін көреді. Ханнан сұраса, қаладағы дәулетті Уәлібайдың Менді атты қызы отыз беске келсе де, «ақылы менен артық кісіге ғана тием» деп, талай жылдан бері ешкімді жақындатпай жүргені айтылады.
Жаман қыздың үйіне барып, хабар береді. Қыз оған төрт зат жіберіп сынайды: тәрелке, қайрақ, пышақ, гауһар тас.
Кейін балға мен төс те келеді. Жаман еш ойланбастан қайрақты бөледі, тәрелкені сындырады, пышақты қиып жібереді, гауһарды қақ жарады да: «Алып бар!» дейді.
Мұны көрген қыз: «Шайтан емес, адам болса — дәл осы» деп, Жаманды шақыртады. Бұған дейін келген хан балалары мен бай балалары «менде бұлар жоқ па?» деп ашуға мініп қайтып кететін көрінеді.
Серт пен сыр: дар үстіндегі шешім
Қыздың ағалары қарауыл қойып, таң ата Жаманды ұстап алып ханға жеткізеді. Хан оңаша сұрағанда, Жаман ұзақ уақыт мойындамайды. Ақыры хан ашуға беріліп, оны дарға асуға бұйырады.
Дәл сол сәтте ақ боз ат мінген, ақ киімді, жүзін пердемен жапқан біреу келіп, дардың жібін қылышпен қиып жібереді де, Жаманның көкірегіне қылышын көлденең қойып кетеді.
Кейін Жаман ханға бәрін ашып айтады: қыз жіберген төрт зат — «сырды ашпайтын беріктік» жайлы ишара екен. Жаман сол ишараға сай серт береді: басы кесілсе де сыр айтпайды. Ал дарда құтқарған қыздың белгісі — «қылыш үстінде серт жүрмейді, антыңды қайтып ал» деген рұқсат еді.
Хан шындыққа көзі жетіп, ел жинап, отыз күн ойын, қырық күн той жасап, қызды Жаманға қосады.
Қырық уәзірдің айласы және «Барса-келмес»
Қырық уәзір Жаманның беделінен қызғанып, хан мен Жаманды араздастыруға кіріседі. Олар ханның көңіліне Жаманның әйелін салып, «сізге лайық» деп азғырады. Хан да қызығып, айла іздейді. Уәзірлер: «Жаманды Барса-келмеске жұмсайық» деп кеңес береді.
Әйелдің көреген ақылы
Ханның жіберген адамы үйге келіп қалғанда, әйел айнаға қарап отырып, екеуінің арасындағы айырманы айтқанымен, Жаман мұны ақылдың үстемдігімен тоқтатады: «сен алтын едің, мен ақыл едім; ақыл тұрмаған жерде қыдыр да, бақ та тұрмайды» дейді.
Әйелі Жаманға алдын ала сақтық айтады: жолға жұлқынған жүйрік не жорға мінбей, ең семіз атқа мінсін; уәзірлер үш күншілік жерге шығарып салған соң, кері қайтып, орманға барып атты сойып, етін қор қылып күн көрелік дейді.
Хан Жаманды шақырып, «ерлігіңнен емес, ақылыңнан үміт етемін» деп, өтірік-ғайыпқа толы тапсырма береді: інжулі қой, інжулі үйрек, дәудің інжулі қара арғымағын тауып кел дейді. Жаман кеңесті тыңдап, жоспарды іске асырады: орманға барып, ет қамдап, үйінде жер қазып жасырынып жатады. Ай өтеді, жыл өтеді.
Қайғыға келген ханға жауап: уақыт пен қадір
Бір күні хан «жесірге көңіл айту» сылтауымен келеді. Астың үстінде ол Жаманның «қайтып келу уақыты өтіп кеткенін» айтып, әйелді «қор қылып жалғыз тастамаймын» деп, өзіне қаратуға ыңғай танытады.
Әйел сабырмен жауап береді: хан кезінде тілді тас арқылы шындықты ашып, оны жарып еді — жарық тас енді пайдаға аспады. Сол сияқты әр нәрсенің пайдалы шағы болады; қыз күнінде басқа еді, енді «жарылған тас» секілдімін дейді.