ТОҚТАРБАЙҰЛЫ ҚОБЫЛАНДЫ
Тоқтарбайұлы Қобыланды: тарихи тұлға және халық жадындағы бейне
Тоқтарбайұлы Қобыланды (XV ғ.) — аты аңызға айналған халық батыры. Шыққан тегі — Қыпшақ, оның ішінде Қара Қыпшақ. Халық жадында сақталған әңгімелерде, шежіре деректерінде ол көбіне «Қара Қыпшақ Қобыланды» деп аталады.
Тегі мен дәуірі
Шежіре деректеріне қарағанда, Қара Қыпшақ Қобыланды Жошы ханның Шайбан атты баласының ұрпағы Әбілхайыр хан тұсында (XV ғасыр) өмір сүрген, әрі оның белгілі қолбасшыларының бірі болған. Кейбір деректерде Қазақ хандығының бөлінуіне түрткі болған оқиғалардың бірі осы Қобыланды батыр есімімен байланыстырылып айтылады.
Шәкәрім шежіресіндегі дерек: Дайырқожа (Ақжол) оқиғасы
Бұл жайында Шәкәрім шежіресінде мынадай мазмұндағы дерек беріледі: арғындардың атасы Дайырқожа Әбілхайыр ханның сүйікті қазысы болып, билікті әділ айтқаны үшін «Ақжол» атанған. Ал Қара Қыпшақ Қобыланды да ханның сүйікті адамы болған. Екеуі арасындағы ішкі араздық асқынып, бір күні Қобыланды Дайырқожаны далада өлтіреді.
Шежіредегі түйін
Оқиғаны білген әз-Жәнібек хан Қобыландыны шариғат бойынша қысас қылып өлтіруді сұрайды. Алайда Әбілхайыр хан көп қыпшақ бұзылып кетуі мүмкін деп, оны беруге тәуекел етпей, «үш кісінің құнын ал» деген тоқтам айтады. Осыған ренжіген Жәнібек бөлініп кетеді.
Тарихи шындықты қуаттайтын жоқтау
Бұл оқиғаның тарихи негізін Дайырқожаның әкесі Қотан жыраудың қайғы үстінде айтқан толғауы да айқындай түседі:
«Қара Қыпшақ Қобыландыда нең бар еді, құлыным?
Сексен асып таянғанда тоқсанға.
Тұра алмастай үзілді ме жұлыным...»
Эпикалық дереккөз: «Қобыланды батыр» жыры
Қобыланды батыр жайындағы тағы бір маңызды дерек көзі — қазақ халқының қаһармандық жырларының бірі «Қобыланды батыр» эпосы. Мазмұны мен көркемдік қуаты жағынан бұл шығарма батырлық жырлардың ішінде шоқтығы биік тұрған халықтық туынды, ерлік эпопеясы саналады.
Сыртқы жауға қарсы күрес
Жыр оқиғаларына қарағанда, Қобыландының ерлік жолы сол дәуірдегі сыртқы жау — қызылбастар (парсылар) және олардың шапқыншылық жасаған ханы Қазанға қарсы күрестен басталады.
Тарихи орта мен тұлғалар
Кейінгі шайқастарда аталған батырлар есімдерінен олардың атақты Едіге батыр ұрпақтары болуы мүмкін екенін аңғаруға болады. Қобыландының Орақ батырмен достасуы, Алшағырмен жауласуы — Ноғай ордасының ішкі жіктелуімен астасқан күрделі тарихи кезеңді меңзейді.
Қорытынды ой
Жинақталған шежірелік деректер мен эпикалық баяндаулардың ортақ түйіні бір арнаға саяды: Қара Қыпшақ Қобыланды — аңыздан ғана туған қиял кейіпкері емес, тарихи дәуірдің шындығымен қабысатын, ерлік істерімен еліне танылып, құрметке бөленген хас батырлардың бірі.