Қожанай бай қызға
Қожанайдың жалғыз ұлы және «Тесікбай» атанған тағдыр
Ерте заманда Қожанай деген дәулетті бай өмір сүріпті. Оның жалғыз ұлы болыпты, бірақ өзі сөзге жеңіл, қылжақбас, мылжың екен. Баласы дүниеге келгенде бай молда шақырып, ат қойғызады. Молдасы жақсырақ ат таппады ма, әлде байдың сый-сияпатына көңілі толмады ма — әйтеуір, баланың атын Тесікбай деп қоя салыпты.
Тесікбай ер жетеді, бірақ айтқанды ұқпайтын, ақпа құлақ болып шығады. Ел ішінде «басы тесік болған соң, миы да ағып қалған-ау» дейтін сөз тарап, Қожанайдың намысына тиеді. Бай ұлының «басын түзейтін» ақылды келін іздеуді ойлайды.
Сұлу іздеген сапар, ақылды тапқан жол
Тесікбай хандар мен байлардың арасында сауық құрып жүреді. Бір отырыста Бекеханның баласы оны келемеждеп, «сұлу таңдап сүйе алмайсың» деп намысына тиеді. Осы сөзден кейін Тесікбай күн сайын әкесінің мазасын алып, бір-ақ сөзді қайталай береді: «Сұлу қатын алып бер!»
Қожанай ханның да, молданың да қызын көреді, бірақ ұлына бас-көз болар ақылды қыз таба алмайды. «Темірхан ханның елінде жақсы қыз көп» дегенді естіп, сонда барып қайтады. Алайда ол жақтан да көкейіндегідей жан табылмайды.
Қайтар жолда үлкен өзеннің бойына келіп, күн кешкіргенде қонатын орын табылмайды. Сол маңда балықшының қарапайым күркесінен өзге паналайтын жер жоқ екен. Екі жолдың айырығында Қожанайға он төрт жасар қыз кездеседі.
Қыздың тапқыр таныстыруы
Қожанай: «Кімнің баласысың?» — деп сұрағанда, қыз именбей:
«Қамысты жарып қала еткен,
Балықты жарып бал еткен,
Табылғанын нар еткен,
Осында талай жан өткен.
Төсеніп құрақ зар еткен,
Кеңімей дүние тар еткен,
Панасы қамыс әкем бар,
Мен осылай ер жеткем», — дейді.
Қожанай қыздың сөзінен зеректік байқап, үйіне бастап баруын өтінеді. Қыз оларды қамыс күркеге ертіп келеді. Күркеде балықшы шал отыр екен. Қыз шапшаң қимылдап, балық сорпасын әкеліп, әр табақты сөзбен әрлеп ұсынады. Бай қыздың тапқырлығына тәнті болып, оны ұлына айттырады. Балықшы шал келіседі, Қожанай қалың малын аямай береді. Қыздың аты Сақыпжамал екен.
Сақыпжамалдың мінезі: әзіл арқылы тәрбие
Ел ішінде: «Қожанай малын көзге сүртіп, кедей балықшының қызын ұлына әперді» деген сөз тарайды. Тесікбай да Сақыпжамалды «күркеден шыққан кедей қызы» деп қағыта береді. Бірақ Сақыпжамал да есесін жібермей: «Қамыс тесігінің саңылауы бар, сенің басыңның саңылауы жоқ» — деп әзілмен жауап қайтарады.
Уақыт өте келе келіннің қылығына разы болған Қожанай қазынасын да, үй шаруасының тізгінін де Сақыпжамалға сеніп тапсырады. Өзі сырт елге жиі шығып, сауда жасап, байлығын арттыра береді.
Қарақшыларға түскен керуен және жұмбақ хат
Бір жолы Қожанай Пак патшасының елінен мол олжамен қайтқанда, тау ішін мекендеген қырық қарақшы керуенін тонайды. Қарақшылар Қожанайды таниды да: «Тірі жіберсек, бізді табады» деп өлтіруге бекінеді.
Қожанай оларды тоқтатуға тырысып, мал-мүлкін түгел алуды, үстіне тағы да алтын мен байлық беруді ұсынады. Ақыры ол ұлына жұмбақ хат жазып, мөр басып береді: «Екі алтын теректің бірін бер, қамбадағы алтынның жартысын бер» деген ишаралы сөздермен көмекті меңзейді.
Тесікбайдың түсінбеуі
Екі қарақшы хатты әкелгенде, Тесікбай оқи сала: «Қайдағы алтын терек? Қайдағы алтын? Бізде ақ бас бура бар ма?» — деп дүрсе қоя береді.
Сақыпжамалдың бірден ұғуы
Сақыпжамал хаттың астарын бірден аңғарып, қарақшыларды «қонақ» қылып ішкі үйге кіргізіп, есікті сыртынан бекітеді де, билікке шұғыл хабар жібереді.
Хан хатты оқып, түсінбей қалады. Сақыпжамалды шақыртады. Сонда ол хаттың мәнін тарқатып береді: «Екі алтын терек» — Тесікбай екеуі; «бірін қалдырып, бірін бер» — екі қарақшының бірін тірі қалдырып, жөн сілтетіп бару; «қырық нарлық асыл бұйым» — қырық қарақшы; «ханға апар» — әскерді тез жіберсін деген ишара.
Хан сол сәтте әскер аттандырып, Қожанайды құтқартады. Қарақшылар ұсталады. Сақыпжамалдың даңқы жұртқа кең тарайды.
Бәйге, мастық және ұятқа қалған ұтылыс
Көп ұзамай Қожанай қайтыс болады. Тесікбай әкесінің жолын қуып, сырт хандықтарға шыға бастайды. Бірақ Сақыпжамал оны қазына мен малды қарайтын тәжірибелі адамдарға қосып жіберіп отырады.
Бір сапарда Тесікбай Оймауыт ханның еліне барып, сауда жасайды. Ол жақта күнде ойын-сауық, бәйге, бәс. Ақыры Тесікбай мен Бүркіт мырза ат жарыстырып, бәстеседі. Алғашында Бүркіттің аты озып, Тесікбай қолындағы мүлкін ұттырып қояды.
Мастыққа беріліп, «атымның бабы келмеді» деген сылтаумен олар бәске аттарын ғана емес, әйелдерін де тігеді. Бұл жолы да Тесікбай жеңіліп, Керқұланы да, Сақыпжамалды да Бүркітке ұттырып жібереді. Өзі Оймауыт елінде қала береді.
Сақыпжамалдың айласы: байлықтың кейпі, кек пен әділдік
Елге қайтқан қазына бастықтары Сақыпжамалға тіке көріне алмайды. Кешіккен сайын күдігі күшейген Сақыпжамал өзін сәл өзгертіп, қала ішінде солардың біріне жолығып, шындықты біледі. Ерінің масқарасына ашынған ол бір мал басшысын ертіп, ұзақ жолға аттанады.
Оймауыт еліне жеткен соң, ол ерекше жоспар құрады: мың сандыққа тас, мың сандыққа жүн толтырып, сыртын «байлық» етіп көрсетіп, өзі дәулетті мырза кейпіне енеді. Бүркітпен жақындасып, ақыры Тесікбайдың қайда екенін біліп, оны от жағушыдан сатып алады да, өз үйіне әкеледі.
Қонақтағы шешуші сәт
Сақыпжамал Бүркітті қонаққа шақырып, ас пен шарапты молынан береді. Мырза әбден масайғанда, Сақыпжамал «Жеңісханның қызымын» деп өзіне ғашық қылғандай болып, оны алдап түсіреді де, шешініп жатқанда Қожанайдың бұрыннан сақталған мал таңбасын Бүркіттің санына басады. Қызған темірден шыдатпай, Бүркіт жаланаш қашып құтылады.
Уақыт өте жарасы жазылғанда, Сақыпжамал жігіт кейпіне еніп, Оймауыт ханға арыз айтады: «Әкем Қожанайдың малын ұрылар көп алған, әкем өлген соң ағам Тесікбайдың көзін жойып, бар мүлкін Бүркіт тартып алды» дейді.
Хан Бүркітті шақыртып, дауды тыңдайды. Сонда Сақыпжамал: «Ұры екенін дәлелдейтін белгісі денесінде бар, көріңіз» деп өтінеді. Саны ашылғанда, Қожанайдың таңбасы шыға келеді. Хан Бүркітті зынданға салып, мал-мүлкін екі еселеп Сақыпжамалға қайтарып береді.
Қайтар жол: кешірім және түзелген Тесікбай
Сақыпжамал іс тынған соң, ханнан Бүркітті сұрап алып: «Өз елімізге апарып жазасын тартқызайық» дейді. Хан келіседі. Сақыпжамал Бүркітті байлатып, бір түйеге артады да, түйенің басын Тесікбайға жетелетеді.
Еліне жақындағанда Сақыпжамал әйел киімін киіп, Тесікбайды қасына шақырады. Тесікбай әйелінің жүзін көргенде аңырып тұрып қалып, еңіреп жылайды. Сонда Сақыпжамал Бүркітке де шын мәнін танытып: «Сен Тесікбайды қалай алдадың, енді өзің кімге алдандың — көр», — дейді.
Бүркіт кешірім сұрап жалынады. Сол жерде Сақыпжамал оны азат етеді. Ал Тесікбайға содан кейін ғана ақыл кіріп, бұрынғыдай есерлік азайып, есі бүтін, жауапты адам бола бастайды.