Қара Бәйтік асқа жиналған күллі қазақ пен қырғыздың ортасында
1847 жылдың қоңыр күзінде қырғыздың бай шонжар манабы Орманхан шешесіне ас береді. Бұл жиынға аралас-құралас отырған қазақтың игі жақсылары да бір қауым ел болып қатысады. Олардың ішінде Тезек төре мен Бөлтірік шешен бастаған үлкендер бар еді.
Астың ақындарсыз өтпесін білген, өнерге жақын Тезек төре елге атағы жайылып, таныла бастаған Сүйінбай ақынды ертіп келеді.
Астың басталуы және Сүйінбайдың сәлемі
Ас ішіліп, қызық-думан басталар тұста қырғыздың шоң манабы Қара Бәйтік Тезек төреге Бөлтірік шешеннің қасында отырған бадана көз, сұлу жігітті нұсқап: «Ана отырған бала Сүйінбай ақындарың емес пе?» — деп сұрайды.
Бөлтірік «Иә» деп үлгергенше-ақ, Сүйінбай домбырасын қағып-қағып жіберіп, суырылып сөз бастайды.
Сүйінбайдың сәлем өлеңі (үзінді)
Ассалаумағалейкүм, сәлем бердік,
Мүбәрак жүздеріңді жаңа көрдік.
Атақты ас жиынды құттықтауға,
Бауырлас қырғыз елі, саған келдік.
Хан Жантай, Қара Бәйтік, Әтекеңе,
Келіп ек амандаса Орманханға.
Бас қосқан екі халық бұл жиында,
Қол жайып, құран оқып өткендерге,
Әруағын атаң, қырғыз, келдім жоқтай.
Сүйінбай сөзін осылай түйіндегенде, Бәйтіктің тасасында отырған қағылез, қайыстай қара жігіт атып тұрып, пернесі жоқ қомузын жоғары-төмен жұлқи ойнатып, ашулы үнмен қиянатты сөзге көшеді. Бұл — Қатаған еді.
Қатағанның қаһары
Қатаған Сүйінбайды тоқтатуға бұйырып, өзіне сенім артқан манаптарды алға тартып, қоқан-лоқы мен менмендікке құрылған ұзақ жыр төгеді. Ол өз байлығын, өз жұртының көптігін, өз даңқын тізіп, қарсыласын сескендірмек болады.
Тәсіл
Қатағанның сөзі қорқыту, мысқыл және көптікпен басу тәсілдеріне сүйенеді.
Нысана
Ол қарсыласын ғана емес, тұтас қазақ жұртын кемсітуге дейін барады.
Мақсат
Айтысты өнер сайысы емес, бедел қақтығысына айналдыру.
Көрініс
Қатаған ентігін басып, қасында отырған Қара Бәйтікке құптау іздегендей қарайды. Бірақ Бәйтік іле қолдай қоймай, бөгеліп қалған Сүйінбайдан көзін алмайды. Қатағанның екпінінен жасқанған Тезек төре де қабағын көтермей, мысы басылғандай үнсіз отырады.
Бөлтіріктің дем беруі
Осы сәтте Бөлтірік шешеннің сабырлы, бірақ өткір үні естіледі: «Ей, Төрем, көтер басыңды, қашырма қаныңды! Сүйінбай өлең таппай отыр дейсің бе? Аздап булығып отыр. Сүйінжан, шығар даусыңды!»
Бұл сөз Тезек төрені селт еткізгендей болады. Ал Сүйінбайға — қайрат, от береді.
Сүйінбайдың жауабы: ел намысы мен сөз қуаты
Сүйінбай бәйгеден оза шауып, шашасына шаң жұқтырмайтын жүйріктей толғай жөнеледі. Ол Қатағанның даңғой мақтанын қайырып, сөздің таразысын елдің салмағымен өлшейді: Ұлы жүзден бастап Орта жүз, Кіші жүзге дейінгі руларды тізіп, қазақтың көптігі мен бірлігін, батырлық тарихын алға тартады.
Сүйінбай сөзінің өзегі
- Менмендік емес — мәрттік керек.
- Көптікпен басу — ақиқат емес, жауапкершілік.
- Айтыс — жеке адамның дауы емес, елдің ары.
Сүйінбайдың түйінді сөздері (үзінді)
Қашырма, төрем, қаныңды,
Кіргізейін жаныңды.
Қатағаннан жеңілсем,
Талап алғын малымды.
Еменнен күшті ағашпын,
Майысса да сынбайтын.
Алдаспанға жолықтың,
Басыңды кеспей тынбайтын.
Ақ, қараны шешетін,
Көріп тұрған Алла бар!
Үкім: жеңіс кімде?
Сүйінбай тоқтағанда батыр Жантай ашуға мініп: «Сүйінбай, ботам! Сен жеңдің. Қатаған жеңілді. Көппін деп мақтанғаны басына сор болды. Аттың түгіндей қазақтан қырғыз қашан көп болып еді?» — деп, екпіндеп тұрған Қатағанға қайта сөз бермей, кейін серпіп тастайды.
Айтысты қорытындылаған Қара Бәйтік те Сүйінбайдың жүйріктігін мойындап, жеңген жүлдесін өлеңмен айтуын сұрайды.
Жүлде сұрау және ел алдында сыйлау
Сүйінбай жүлдені де өлеңмен жеткізеді. Оның тілегі — мал, дүние ғана емес, айтыс жеңісіне лайық құрметтің өлшемін көрсету.
Сүйінбайдың жүлде тілегі (үзінді)
Ер тоқымы алтыннан,
Бір ат мінгіз арғымақ.
Керегесі күмістен,
Босағасы асыл тас,
Бір ақ отау үй бергіз.
Алтын қынап қылыш бер,
Білегіме ілерге.
Он жеті жасар бір қыз бер,
Онымен ойнап күлерге.
Он бес атан түйе бер,
Жүгімді артып жүрерге.
Бір қос жылқы берерсің,
Еліме айдап барарға.
Қара Бәйтіктің сыйлығы
Қара Бәйтік асқа жиналған қалың қазақ пен қырғыздың ортасында былай дейді: «Екі елдің бас қосқан үлкен айтысында Қатағанды жеңгенің үшін Ыстықкөлдің ақ көбiгiнен жаралған асқан сұлу Мейіз атты қыз, алты қанат ақ орда, алтын бесік, бір бүркіт және мойнында күміс қарғысы бар екі тазы сыйлаймыз. Риза бол, қарағым!»
Түйін
Бұл оқиға — айтыстың тек сөз сайысы емес, ел намысы, өнердің қуаты және көп алдында әділ төрелік туралы үлкен сабақ екенін аңғартады: сес пен кеуде емес, ұтымды ой мен орнықты уәж үстем түседі.