Беғазы - Дәндібай мәдениеті
Қола дәуірі және қоғамдық өзгерістер
Қола дәуірінде экономиканың екі негізгі бағыты — мал шаруашылығы мен металл өңдеу — қарқынды дамыды. Бұл салалар көбіне ерлер еңбегіне сүйенгендіктен, қоғамдағы ер адамдардың рөлі күшейіп, аналық ру орнына аталық ру (патриархат) орнықты.
Өндіргіш күштердің өсуі мен еңбектің мамандануы қоғамдық өмірде ірі өзгерістерге әкелді: жеке отбасылар оқшауланып, меншік ұлғайды, рулық қауым ішінде мүлік теңсіздігі айқындала бастады.
Андронов мәдениеті: кеңістік пен тұрмыс
Қола дәуірінде Сібір, Қазақстан және Орта Азия далаларын тегі мен тарихи тағдыры ортақ тайпалар мекендеді. Олар қалдырған ұқсас ескерткіштер ғылымда Сібірдегі Ачинск маңындағы Андроново селосының атымен шартты түрде Андронов мәдениеті деп аталды. Бұл мәдениеттің негізгі орталықтарының бірі — Қазақстан аумағы.
Археологиялық деректерге қарағанда, Андронов дәуірінде халықтың басым бөлігі отырықшы өмір сүрді. Патриархаттық отбасылар өзен-көл жағасындағы жайылымы мол өңірлерге қоныстанып, ірі тұрғын үйлер салған. Үйлердің маңында шаруашылық құрылыстар мен мал қоралары орналасқан, өйткені мал бағу басым кәсіп болды. Тайпалар көбіне малшылық пен егіншілікті қатар ұстады.
Металл өңдеу мен күнделікті қолданыстағы бұйымдар
Андронов мәдениеті дәуірінде адамдар металдан еңбек құралдарын, қару-жарақ пен әшекей бұйымдарды шебер жасады. Қолданылған заттардың қатарына түбі шығыңқы балталар, сағасында ойығы бар пышақтар, балға мен шоттар, найза және жебе ұштары, білезіктер, айналар, моншақтар, ілмешектер, сондай-ақ егінге арналған орақ пен шөп шабатын шалғы кірді.
Зерттелуі және мерзімделуі
Андронов мәдениетінің алғашқы ескерткіштерін 1914 жылы А.Я. Тугаринов ашты. Кейінгі жылдары, соның ішінде Қазақстан аумағында да, бұл мәдениетке қатысты аса мол археологиялық материал жиналды.
Мәдениет қола дәуірінің алғашқы кезеңін (б.з.б. XVIII–XVI ғасырлар) және орта кезеңін (б.з.б. XV–X ғасырлар) қамтиды.
Беғазы–Дәндібай мәдениеті: кейінгі қола дәуіріндегі жаңа сапа
Орталық Қазақстанда қола дәуірінің соңғы кезеңінде (б.з.б. XIII–X ғасырлар) Андронов мәдениетімен салыстырғанда анағұрлым жоғары Беғазы–Дәндібай мәдениеті қалыптасты. Ол Қарағанды маңындағы Дәндібай ауылы және Балқаштың солтүстігіндегі Беғазы қойнауында алғаш қазылған қола дәуірі ескерткіштерінің атауына байланысты аталды.
Таралу аймағы
Мәдениет Атасу өзенінен Ертіске дейінгі кең даладан табылған көптеген ескерткіштермен сипатталады.
Негізгі ескерткіштер
- Ақсу-Аюлы-2
- Ортау-2
- Байбала-2
- Бесоба
- Бұғылы-3
Жаңашыл белгілер
Андронов дәстүрлері сақталғанымен, жаңа элементтер пайда болды: тұрпаты ерекше бейіттік құрылыстар, жатаған әрі домалақ ыдыстар, сондай-ақ жерлеу рәсіміндегі өзгешеліктер.
Жерлеу ғұрпы және әлеуметтік жіктелу
Бұл мәдениетте жерлеу рәсімі Андронов дәстүріне толық сәйкес келмейді: әдеттегі бүктелген қаңқалармен қатар, аяқтарын созып, шалқасынан жатқызылған жерлеулер де кездеседі. Мұндай үрдіс кейін ерте темір дәуіріндегі малшы тайпалар арасында кең тараған.
Қорымдардан мүлік теңсіздігінің белгілері байқалады: кейбір қабірлерге оба үйіліп, айналасы ірі гранит тақталармен белдеуленген. Бұл — патриархаттық-рулық қоғамдағы беделді адамдардың жерленген орындары.
Шаруашылық: мал өсіру, егіншілік және кен өндірісі
Егіншілік дәстүрі
Қазақстан аумағында мал шаруашылығымен қатар егіншілік неолиттен бастап дамыды. Шығыс Қазақстандағы Усть-Нарым қонысынан табылған қыстырма орақтар егіншіліктің болғанын дәлелдейді. Тастан астық үгетін құралдар — астық түйгіштер, тоқпашалар, келілер мен келсаптар кең қолданылды.
Егін жинауда алғашында пышақ пайдаланылса, соңғы қола дәуірінде қола және мыс орақтар мен шалғылар кең тарады. Негізінен бидай, қарабидай және тары егілген.
Кен өндіру және ресурстар
Қола дәуіріндегі өндіргіш күштердің өсуіне мал өсіру мен егіншілікпен қатар әртүрлі рудаларды өндіру, тас пен сүйекті пайдалану зор ықпал етті. Қазақстандағы мыс, қалайы және алтын кендерінің мол қоры бұл үдерісті жеделдетті.
Қоныстар және тұрғын үйлер
Қола дәуіріндегі қоныстарды анықтауға бағытталған қазба жұмыстары олардың көбіне өзен жағасына, жайылымы мол мүйістерге немесе көл маңына орналасқанын көрсетті. Қоныстар әдетте 6–10 үйден бастап, кейде 20 үйге дейін жеткен. Өзен бойында үйлер бір-екі қатар болып тізіле орналасса, мүйістегі қоныстардың ортасында кең алаң-қотан қалдырылған.
Тұрғын үй өлшемдері
Үйлердің аумағы 100 шаршы метрден 300–400 шаршы метрге дейін барған. Мұндай кеңістіктер үлкен патриархаттық отбасылардың бірге тұруына, шаруашылықты бірлесе жүргізуіне мүмкіндік берді.
Тұрмыс, қолөнер және қару-жарақ
Киім-кешек және тоқыма
Мал шаруашылығы адамдарды азық-түлікпен ғана емес, киім-кешек пен аяқ киіммен де қамтамасыз етті. Жүнді түтіп, иіріп, киім тігуге арналған ұршық пен қарапайым тоқыма станогі пайда болды; олар бірнеше қазбадан табылған. Теріні өңдеп тон, тымақ және аяқ киім жасау кеңейді. Жүн киімдер қойдың биязы жүні мен ешкінің түбітінен тоқылды.
Керамика өндірісі
Қоныстарда керамика жасау кең дамыды және ол тұрмыс пен шаруашылыққа бағытталды. Құмыра жасаушылардың көбі әйелдер болғаны айтылады. Күйдірілген балшықтан әртүрлі ыдыстар жасалып, беті өрнекпен әшекейленді. Соңғы қола дәуірінде құмыралар көбіне иіні дөңгелек, бүйірі шығыңқы етіп жасалды.
Қару-жарақ
Қола дәуірінің тайпалары жауынгерлік қару жасап, оны үнемі жетілдіріп отырды. Негізгі қарулардың қатарында найза, күрзі, дүмі шығыңқы балта және шот болды. Кейбір жауынгерлер қанжар ұстаған.
Айырбас, еңбек бөлінісі және қауымның ыдырауы
Азық-түліктің көбеюі артық өнімді айырбастауға жол ашып, айырбас сауда барысында байлықтың қорлануын күшейтті. Мал шаруашылығының жедел дамуы қоғамдық алғашқы ірі еңбек бөлінісін туғызды: өз алдына бақташылар бөлініп шықты. Егіншілік те өзгеріп, өңделетін алқап көлемі ұлғайды.
Бұл өзгерістер нәтижесінде матриархаттық қатынастар патриархаттық-рулық қатынастармен алмасты. Патриархаттық отбасылық қауым бастапқыда әке жағынан туыс төрт-бес ұрпақтан құралып, көлемі 200 шаршы метр шамасындағы немесе одан да кең үлкен үйлерде бірге өмір сүрді. Мұндай қоныстар бірнеше үйден тұратын.
Меншік қатынастарының өзгеруі
Отбасылық қауым — отбасылық-өндірістік ұжым болды: ұжымдық еңбек жағдайында өндіріс құрал-жабдықтары мен өндірілген өнім ортақ меншікке жатты. Алайда соңғы қола дәуірінде материалдық тұрғыдан күшейген кейбір патриархаттық қауымдар біртіндеп оқшауланып, бұл үдеріс алғашқы қауымдық құрылыстың ыдырауына және отбасылық меншіктің қалыптасуына алып келді.
Дереккөздер
- 1. Қазақстан тарихы көне заманнан бүгінге дейін (очерктер). Алматы, 1994. 4–30-бб.
- 2. Қазақстан тарихы (көне заманнан бүгінге дейін). Бес томдық. Алматы, 1996. Т.1, 1–2-бөлімдер.
- 3. Жолдасбайұлы С. Ежелгі және орта ғасырдағы Қазақстан. Алматы, 1995. 9–25-бб.
- 4. Рысбайұлы К. Қазақстан Республикасының тарихы. Алматы, 2001. 1 бөлім.
- 5. Марғұлан А.Х. Бегазы-Дандыбаевская культура Центрального Казахстана. Алматы, 1979.
- 6. Байпақов К.М., Таймағамбетов Ж.К., Жұмағамбетов Т. Археология Казахстана. Алматы, 1993.
- 7. Қадырбаев А.Ш. История Казахстана: первобытный мир и древность. Алматы, 1998.
- 8. Самашев З.С. Наскальные изображения верхнего Прииртышья. Алматы, 1992.
- 9. Шалекенов У. Құм басқан қала. Алматы, 1992.