Ислам философияның бастапқы негізін қалаушылар
Шығыс пен Батыс: білімнің тарихи көпірі
Мұсылман әлемінің философтары мен ғалымдары Батыс ғылымы мен философиясының қалыптасуына дүниетанымдық және теориялық тұрғыдан зор ықпал етті. Батыс әлемі антикалық мәдени мұрамен, сондай-ақ Шығыс мәдениетінің озық жетістіктерімен алғаш рет мұсылмандық Шығыс арқылы танысты.
Ғылыми және философиялық жаңашылдықтар көбіне араб тілінде жазылғанымен, оларды қалыптастырған ойшылдардың бір бөлігі этикалық шығу тегі жағынан араб емес: түркі және парсы зиялылары да бұл кеңістіктің интеллектуалдық дамуына шешуші үлес қосты. Нәтижесінде Батыс Шығыспен рухани диалог арқылы ерте грек дүниесін ғана емес, шығармашылық пен жаңашыл идеяларға толы шығыстық мәдениетті де тереңірек таныды.
Батыс таныған есімдер
Түркі дүниесінен шыққан әл-Фараби, Жүсіп Баласағұн, Махмұт Қашқари сияқты ойшылдармен қатар, мұсылмандық Шығыстың әл-Хорезми, әл-Бируни, ибн Сина, әл-Кинди, әл-Газали тәрізді ірі тұлғалары кеңінен танылды.
Ислам философиясының бастауындағы тұлғалар
Ислам философиясының бастапқы негізін қалаушылардың қатарында әл-Кинди мен әл-Фараби ерекше аталады. Олардың еңбектері ақыл-ойдың мүмкіндігін қорғап, философияны білімнің дербес саласы ретінде жүйелеуге жол ашты.
Әл-Кинди: «арабтардың философы»
Ортағасырлық дәуірде әл-Киндиді жиі «арабтардың философы» деп атаған. Бұл атау кездейсоқ емес: мұсылман әлемінің көптеген философтарының ішінде шығу тегі жөнінен араб болған ірі тұлғалардың бірі — осы әл-Кинди.
Өмірі мен ғылыми ауқымы
Әбу-Жүсіп Якуб ибн Исхақ әл-Кинди (800–879) Басрадан шыққан, терең білім алған. Ол философ қана емес, дәрігер, математик, астроном ретінде де белгілі. Геометрия, оптика, метеорология, психология, музыка салалары бойынша трактаттар жазған.
Мұрасының тағдыры
Әл-Кинди еңбектерінің бізге аз ғана бөлігі жеткен. Қалған бөлігін біз көбіне замандастары мен ізбасарларының сілтемелері, үзінділері арқылы ғана білеміз. Мұрасының едәуір бөлігі X–XI ғасырлардағы діни реакция кезеңінде жойылған деп айтылады.
Назар аударған мәселелері
- Құдай мәселесі
- Ақыл-ой және философияның мәні
- Ғылымдарды жіктеу (классификация)
Құдай туралы түсіндірулері
- Құдай — түп негіз, барлық нәрсенің абсолюттік бастауы.
- Құдай — мақсатты себеп.
- Құдай — кеңістіктегі абсолюттік шексіздік және уақыттағы мәңгілік.
Философтың пікірінше, Құдай материяны, форманы, қозғалысты, кеңістікті және уақытты жаратқан. Пайда болған нәрсе қозғалыс нәтижесінде өзгеріп, ақырында жойылады; демек, ол мәңгілік емес, оның соңы бар.
Ақыл-ойдың рөлі және түрлері
Әл-Кинди адамға ақыл-ой берілгендіктен, ол өзін ғана емес, өзін қоршаған дүниені де танитынын айтады. Ақылдың көмегімен адам заттар мен құбылыстардың себептік байланысын және олардың мәнін ұғына алады. Ол сондай-ақ танымның сатылары туралы және ақыл-ойдың түрлері туралы идея ұсынған.
Әл-Фараби: Аристотель дәстүрін жалғастырған ойшыл
Әл-Кинди неоплатонизмге біршама жақын болса, әл-Фараби X ғасырда Аристотельдің ірі ізбасары саналды. Әбу Насыр Мұхаммед ибн Мұхаммед ибн Тархан ибн Узлаг әл-Фараби ат-Түрки 870 жылы Сырдария бойындағы Фараб қаласында түрік отбасында дүниеге келген.
Зерттеген салалары
Фараби медицина, музыка, математика, этика, саясат, психология салаларын терең зерттеді. Ол Аристотельдің «Категориялар», «Герменевтика», «Аналитика», «Софистика», «Поэтика» сияқты еңбектеріне түсіндірме жазды.
Мұрасының көлемі
Әл-Фараби философия мен жаратылыстану ғылымдары тарихы бойынша 100-ден астам еңбек жазған. Олардың басым бөлігі әлі қазақ тіліне толық аударыла қойған жоқ.
Ізгі қоғам идеясы
Фараби ғылыми болжамға және әлемді ғылыми тұрғыда тану мүмкіндігіне сеніп, қоғамдағы зорлық-зомбылыққа қарсы шықты. Ол зұлымдықтың жойылып, жер бетінде қайырымдылық бастаудың салтанат құратынын негіздеп, зорлық-зомбылықсыз, қанаусыз және соғыссыз қоғам идеясын, халықтардың бейбіт әрі достық қатынастарын теориялық тұрғыдан дәлелдеуге ұмтылды.
«Қайырымды қала тұрғындарының көзқарастары» және «Адамдық саясат» еңбектерінде саясат пен мораль мәселелерін арнайы қарастырды.
Ибн Сина: философия мен медицинаны тоғыстырған энциклопедист
Философия мен ғылымның дамуына Түркістан аймағынан шыққан энциклопедист-ойшыл Әбу Әли ибн Сина (980–1037) үлкен үлес қосты. Ол әл-Фарабидің кейбір идеяларын шығармашылық тұрғыдан жалғастырды: эманация туралы түсінік, ақыл-ой жайындағы тұжырымдар және басқа да бағыттар.
Шығыстағы аты
Шығыста ибн Синаны аш-Шейх ар-Раис деп атаған.
Батыстағы танымы
Батыста ол «Медицина канонының» авторы ретінде Авиценна атымен әйгілі болды.
Интеллектуалдық ұстанымы
Ол надандыққа қарсы шығып, ақыл-ой үстемдігін қорғаған жан-жақты ғалым ретінде сипатталады.
Энциклопедиялық мұра
Әртүрлі білім салаларындағы қажырлы еңбегі мен аса ауқымды ғылыми-философиялық мұрасына байланысты ибн Синаны энциклопедист ғұлама ретінде орынды атайды.
Түркі ой кеңістігі: Баласағұн мен Қашқари
Жүсіп Баласағұн және «Құтадғу білік»
Орталық Азия өркениетінің інжу-маржандарының бірі — Баласағұн қаласынан шыққан Жүсіп Баласағұн (XI ғасыр), «Құтадғу білік» атты әйгілі шығарманың авторы. Өлең түрінде жазылған бұл еңбек 6520 бәйіттен тұрады, негізгі тақырыбы — моральдық-этикалық мәселелер.
Баласағұн әл-Фарабидің ізгі қала-мемлекет туралы идеяларын қолдай отырып, мемлекеттің формасы мен беріктігі билеушінің адамгершілік тазалығы мен биіктігіне, сондай-ақ билеуші мен бағыныштылар арасындағы ізгілікті қарым-қатынастарға байланысты деп есептеді. Ол Қарахандар мемлекеті саяси дағдарыстарды бастан өткерген кезеңде қажетті билеушінің идеалды портретін беруге ұмтылды.
Махмұт Қашқари және тілдің қоғамдық күші
Қарахан қағанатының гүлденген дәуірінде өмір сүрген тағы бір тұлға — Махмұт Қашқари. Ол 1072–1083 жылдары жазған «Диуани лұғат ат-түрк» еңбегінде түрік рулары мен тайпаларының тілі мен әдет-ғұрпын ғана емес, олардың тарихы мен саяси өмірі туралы да мол мағлұмат береді.
Қашқари қоғамдық өмірдегі адамгершіліктің, тәрбиенің және білімнің маңызын атап көрсетіп, руаралық қатынастарды реттеп, бекітудегі қуатты тетік ретінде тілдің рөліне ерекше мән берген.
Рационализм және еркін ойдың драмасы
Философия дамуының рационалистік бағыты әл-Фараби, ибн Сина, Баласағұн есімдерімен қатар, мұсылмандық Шығыстың бірқатар танымал ғалымдары мен философтары арқылы да сипатталады. Кейбір ойшылдардың тағдырындағы трагедиялық аяқталу олардың идеяларын қорғаудағы батылдығын, рух еркіндігі мен жоғары жігерін көрсетеді.
Ибн Абдаллах және ибн ар-Раванди
Деректерде ибн Абдаллах (724–760) пен ибн ар-Раванди Әбу-л-Хусейн Ахмед ибн Яхия (827–864) көне грек тілін білген білімпаздар ретінде аталады. Олар ерте грек, ерте үнді, ерте иран және еврей философияларын меңгеріп, антикалық және шығыс ойшылдарының еңбектерін араб тіліне аударған.
Ибн Абдаллахқа «Әл-адаб әл-кабир» сияқты еңбектер телінеді. Сонымен бірге деректерде халифа әл-Мансұрдың бұйрығымен еркін ойы үшін жазаланып, өлім жазасына кесілгені айтылады.
Әл-Рази: сақталған мол мұраның иесі
Әл-Разидің еңбектері салыстырмалы түрде көбірек сақталып, біздің заманымызға дейін жеткен. Абу Бекр Мұхаммед ибн Закария әл-Рази Тегеран маңындағы Рей қаласынан шыққан. Замандастары оны ғылым энциклопедисі ретінде бағалаған.
Еңбектерінің есебі
Жалпы саны 184 еңбек жазғаны айтылады, бізге дейін жеткені — 61.
Қамтыған салалары
Оның шығармашылық мұрасы философия, этика, теология, логика, астрономия, физика, алхимия және медицина мәселелерін қамтиды.
Қорытынды
Бұл ойшылдар мен ғалымдар қалыптастырған интеллектуалдық дәстүр — ғылымды жүйелеу, ақыл-ойдың мүмкіндігін қорғау, этика мен саясатты адамгершілік өлшемімен талдау сияқты бағыттар арқылы — Шығыс пен Батыс өркениеттерінің өзара ықпалдасуына терең негіз қалады.