Қатынқамал үңгірінің тарихы

Жер тарихы — ел тарихы

Жетекші: Досаева Әсем — №180 мектептің бастауыш сынып мұғалімі
Зерттеуші: Іңкәрбек Нұрберген — №180 мектептің 4-сынып оқушысы
Өңір: Қызылорда облысы, Жаңақорған ауданы, Қыраш ауылы

Зерттеу жұмысының бағдарламасы

Мақсаты

Қаратау етегіндегі ұмытылып бара жатқан көне тарихи орындардың бірі — Қатынқамал үңгірін зерттеу арқылы бүгінгі ұрпақтың тарихи санасын қалыптастыру.

Ғылыми болжамы

Оқушы мектеп қабырғасында жүріп-ақ қазақ жерінің, елінің құндылықтарын, соның ішінде туған Сыр өңірінің тарихи мұрасын таныса, сол құндылықтарды сақтап, қорғай алатын тұлға болып қалыптасады.

Теориялық мәнділігі

Оқушы Қаратау етегіндегі, ауыл төбесінде орналасқан Қатынқамал үңгірінің тарихы мен қыр-сырына терең бойлап, материал жинауға және оны жүйелеуге дағдыланды. Тарих пәніне, тарихи орындарды танып-білуге қызығушылығы артты.

Практикалық мәнділігі

Аудандық «Жаңақорған тынысы» газеті, республикалық «Дала мен қала» газеті тілшілерімен, сондай-ақ Қатынқамалдың қазіргі иесі Р. Құтыбаевпен сұхбат жүргізілді.

Дербестік нәтижелілігі

Қатынқамал үңгірінің қазақ халқына, әсіресе қиын-қыстау заманда қыз-келіншектерге пана әрі қорған болғаны туралы деректерді жинақтау.
Үңгір атауының қалыптасуына байланысты аңыздарды жүйелеу және өнеге ретінде ұсыну.
Тарихи орындардың ұрпақтан-ұрпаққа жету жолын зерделеп, оларды есте сақтау мен қорғаудың маңызын түсіндіру.

Әдістері

Қаратау етегіндегі сан ғасырлық тарихы бар Қатынқамал үңгірін зерттеу, пікірлесу, қорытынды жасау, мәліметті жүйелеу, ой түю және тұжырымдау.

Кіріспе: әлемдегі үңгірлер және спелеотуризм

«Атың барда жер таны, желіп жүріп» дейді қазақ. Мүмкіндік болса, жұмыр жердің әр түкпіріндегі көне жәдігер ғимараттарды, тарихи аймақтарды аралап көру — үлкен ғанибет. Бүгінде көптеген мемлекеттер тарихи орындарын әлемге танытып, туризм арқылы айтарлықтай табыс табуда.

Спелеотуризм — туризмнің үңгірлерді аралау мен зерттеуге бағытталған саласы.

Спелеология (грекше spelaion — «үңгір», logos — «ілім») үңгірлердің шығу тегі, морфологиясы, микроклиматы, суы, өсімдігі, ежелгі қолданысы және бүгінгі жағдайын зерттейтін ғылым.

Спелеология ХІХ ғасырдың екінші жартысында француз зерттеушісі Э. Мартельдің бастамасымен қалыптасты. ТМД аумағында бұл бағыт негізінен Кавказда қолға алынғаны айтылады. Ал қазақ даласында аңызға айналған, тарихтан сыр шертетін үңгірлер аз емес. Егер осы сала жүйелі дамыса, елімізге үңгір құпиясына қызығатын туристер ағыны артып, бұл әрі танымдық, әрі экономикалық пайда әкелер еді.

Қазақстандағы танымал үңгірлер

Қаратаудағы Қатынқамал
Шығыс Қазақстандағы Ақбауыр
Шыңғыстаудағы Қоңыр әулие (атауы ұқсас үңгір Баянауылда да бар)
Бектауата

Аңыздардың мәні

Бұл үңгірлердің әрқайсысы өткеннің ізіне айналған. Мәселен, Қатынқамал туралы кең тараған аңызда жоңғар шапқыншылығы кезінде Ақүйік өзені бойындағы Қаратаудың ұшар басындағы үңгірге қырық қыз-келіншек паналап, соғыс біткенше сонда тіршілік еткені айтылады. Азық-түлік түнделетіп жасырын жолмен жеткізілген. Үңгірдің аузы бұта мен тастардың тасасында қалып, сырт көзге байқала қоймаған.

Бектауатаға бала көтермеген әйелдер мен науқас адамдар түнеп, шипа тілеген деген наным бар. Ақбауыр үңгірінде ежелгі адамдардың тасқа қашалған суреттері мен таңбалары кездеседі. Қоңыр әулие үңгірі жөнінде де көптеген аңыз айтылады, соның бірі — Шыңғыс ханның мүрдесі осы маңда жатуы мүмкін деген жорамал.

Әлемдегі әйгілі үңгірлерден мысалдар

Флинт–Мамонтов (АҚШ, Кентукки)

Ұзындығы шамамен 288 км (кей деректерде 500 км).
Оптимистік (Украина)

Гипсті үңгір, ұзындығы 144 км.
Пьер-Сен-Мартен (Пиреней)

Ең тереңдерінің бірі: 1332 м.
Юкатанның суасты үңгірлері (Мексика)

13 суасты үңгірі мен дәліздер жүйесі туралы дерек айтылады.
Одесса катакомбалары

Жерасты жолдары шамамен 2500 км деп көрсетіледі.
Карлсбадск (АҚШ, Нью-Мексико)

Кең қуыстарымен танымал; өлшемдері туралы деректер бар.

Ескерту: көрсетілген өлшемдер мәтіндегі дерекке сүйеніп берілді; әр дереккөзде әртүрлі көрсетілуі мүмкін.

Негізгі бөлім: Қатынқамал үңгірі

Орналасуы

Қатынқамал үңгірі Қызылорда облысы, Жаңақорған ауданындағы Бірлік ауылынан шамамен 20 шақырым қашықтықта орналасқан. Ол Қаратау етегіндегі Ақүйік өзенінің шығыс жақ беткейінде, өзен деңгейінен шамамен 500 метр биіктікте орын тепкен.

Пайда болуы туралы болжам

Геологиялық пайымдауларға сүйенсек, таудың күнгей бетінде терең жарылыстың ізі байқалады. Ғалымдардың айтуынша, девон дәуірінде бұл өңірде жер қыртысы қатты қозғалып, тау жыныстарының қақ айырылуына себеп болуы мүмкін. Соның салдарынан жарықшақ толық қабыспай, үңгір қуыстары қалыптасқан деген болжам айтылады.

Бұл — нақты дәлелденген қорытынды емес, зерттеуді қажет ететін жорамал.

Неліктен «Қатынқамал» аталған?

Ел ішіндегі кең тараған аңызға қарағанда, жоңғар шапқыншылығы кезінде қырық қыз-келіншек пен балалар осы үңгірді паналаған. Ер-азаматтар ас-ауқатты түн ішінде жеткізіп отырған. Үңгірдің аузы төменнен қарағанда бірден байқалмайды: маңайындағы тастар мен шеңгел, бұтақ-қоқыс оны бүркемелеп жатады. Сол себепті бұл орын жау көзінен тасада қалған.

Жергілікті тұрғындардың айтуынша, үңгірге жету үшін таудың етегінен тік өрмелеу қиын; көбіне айналма жолмен таудың басына шығып, кейін қия соқпақтармен төмен түсу қажет.

Үңгір ішіне қатысты сипаттамалар

Жаңақорғандық журналист Құдайберген Ертасов 1975 жылы үңгірді көріп, аудандық газетке мақала жазғаны айтылады. Сипаттамаға сәйкес, үңгір аузы өте тар болғандықтан адам еңкейіп әрең кіреді, ал ілгері жылжыған сайын кеңейе түседі. Ауасы салыстырмалы түрде таза, ішкі бөлігінде жел өтетін саңылау бар тәрізді. Төбесінен су тамшылап, ішкі беттері дымқыл тартуы мүмкін. Дауыстың жаңғырығып естілуі — қуыс кеңдігін аңғартады.

Ауыз бөлігі

Тар, еңкейіп кіру қажет.

Ішкі кеңістік

Жүріп өтуге мүмкіндік бар, жаңғырық айқын естіледі.

Халық арасында үңгірдің өте ұзын екені жиі айтылады: кей әңгімелерде оның екінші ұшы Талап елді мекені тұсындағы Талдысу өзеніне дейін жетуі мүмкін деген болжам бар. Алайда бұл бағытта жүйелі өлшеу мен дәлелді зерттеу жасалмағаны байқалады.

Экспедициялық әсер: Қаратау қойнауындағы тылсым

Алматы қаласынан арнайы зерттеу мақсатында келген Сапарбай Парманқұлов Қыраш тұрғындарымен кездесіп, жол бастар жергілікті азаматтармен бірге Қатынқамалға бет алғаны баяндалады. Қаратаудың қия беткейіндегі сүрлеу — бір қарағанда-ақ сынақ: қиыршық тас тайғанақ, демің жиі үзіледі, әр қадамды абайлап басасың.

Үңгір аузы алғашында көзге түсе бермейді. Тек жоғарыдан төмен қарағанда, құз-құздың арасынан үңірейіп көрінетіндей әсер береді. Ішке кірер жол — тар қуыс: алдымен еңбектеп өтіп, кейін ғана бойыңды тіктейсің. Ішкі кеңістікте қоңыр салқын сезіледі, үн қатсаң — жаңғырық жауап береді.

Ел аузындағы бір нұсқа

Жау жақындағанда әйелдер мен балалар үңгірге жасырылып, сарбаздар ізді жасыру үшін сыртта шайқасады. Бір сәтте сәби үні тау-тасты жаңғыртып, жау үңгірге ұмтылады. Дәл сол кезде үңгір аузын өрмекші торлап, жау «ештеңе жоқ» деп кері шегінген деседі.

Мұндай аңыздардың түп төркіні қандай болса да, олардың негізгі өзегі бір нәрсені айқын көрсетеді: Қатынқамал — ел жадындағы пана, қорған, тағдыр куәгері.

Тарихи контекст: жоңғар шапқыншылығының көлеңкесі

Тәуке хан қайтыс болғаннан кейін қазақ қоғамында билікке талас күшейіп, жүздер арасында алауыздық үдеді. Осы жағдайды пайдаланған жоңғарлар шабуылын жиілетіп, әсіресе отырықшы өңірлерге қысымды арттырды. Жоңғар мемлекетінің негізгі мақсаты — қазақ елінің тәуелсіздігін әлсіретіп, ұлан-байтақ жерді өз ықпалына қарату еді.

ХVІІІ ғасырдың бас кезінде қонтайшы Цэван Рабданның ұлы Қалдан Церен бастаған тосын шабуылдар туралы деректер айтылады. Қалың қолдың күтпеген соққысы көшіп-қонып жүрген елдің тез ұйымдасуына мүмкіндік бермей, жұрт басына ауыр күн туған кезеңдер болған.

Мәтіннің түпнұсқасы осы тұста үзіледі; тарихи бөлімді толықтыру үшін қосымша дерек пен жалғасты мәтін қажет.

Қорытынды ой: қорғау, зерттеу, таныту

Қатынқамал үңгірі — Қаратаудың қойнауындағы бір ғана нысан. Алайда оның айналасындағы аңыз, геологиялық жорамалдар, жолының күрделілігі мен ел жадындағы орны бұл үңгірді зерттеу мен қорғаудың өзектілігін күшейтеді.

Осындай тарихи орындарды жүйелі түрде зерделеу — жас ұрпақтың туған жерге жауапкершілігін арттырып, ұлттық құндылықты тануға жол ашады. Ең бастысы, тарихты сақтау — тек өткенді еске алу емес, болашақтың бағдарын айқындау.