Қазақ журналистикасының психологиясы.

Пушкиннің сөзі және шығармашылықтың тәуелсіздігі

«Өзің үшін жазу» нені білдіреді?

Бұл жерде айтылған ой орынды. Жазушы ең алдымен ішкі дүниесіне адал болып, өзі үшін жазады. Ал шығарма қағазға түскен сәттен бастап автордан бөлек өмір сүруге құқық алады: оқырман қабылдайды, қоғам бағалайды, уақыт екшейді.

Егер біреу туындыны ұнатып, жариялауға ниет білдіріп, қаламақы төлесе, автордың оған қарсы болуы міндет емес. Бұл — шығармашылықтың мәнін ақшаға айырбастау емес, еңбектің мойындалуы болуы мүмкін. Сонымен қатар кейбір шығармалардың тапсырыспен жазылуы да ықтимал, бірақ ол әрдайым ашық айтыла бермейді.

Ақша үшін жазу мен күнкөріс үшін еңбек

Әдебиет ешқашан ақша табудың ғана жолы болмауы керек. Ол — ішкі ойды қағазға түсіріп, елге жеткізетін арна. Сондықтан «ақша үшін жазамын» деу көп жағдайда шығармашылық табиғатына қайшы.

Дегенмен табыс табудың басқа жолдары бар, әрі жазушы ол жолдармен айналыспасын деген шарт жоқ. Ең маңыздысы — қосымша кәсіп шығарманың көркемдік деңгейіне нұқсан келтірмеуі. Сонда қаламгер ақшаға тәуелді болмайды, ақша үшін жазуға мәжбүр де болмайды.

Журналистика, әдебиет және «ұлтқа қызмет» ұғымы

Проза мен журналистиканы қатар алып жүрген қаламгер үшін «жаңа заман журналистикасының рөлі қандай?» және «әдебиеттің міндеті не?» деген сұрақтың салмағы ауыр. Ұлт рухын асқақтату жолында қызмет ету мәселесі де осы қатарда тұрады.

Ұлтқа қызмет — ұран емес, ішкі өлшем

Қаламгер қолына қалам алған сәтте міндетті түрде «ұлт мүддесіне» арналған тапсырыспен жазбайды. Тіпті «халық рухын көтеремін» деген ниет болғанның өзінде, шығармашылықты қозғайтын бір күш — әсер, көңіл күй, өмірлік түйсік қажет. Шабыт сол кезде келуі мүмкін.

Жазушы, қаламгер, театр режиссері — тапсырыспен балта жасайтын ұста да, етік тігетін етікші де емес. Шығармашылық — қиялды, қабілетті, ішкі еркіндікті талап ететін бөлек еңбек.

Шынайы өкіл болудың шарты

Ұлтқа қызмет ету үшін алдымен сол халықтың толыққанды өкілі болу қажет. Басты шарттардың бірі — ойлау жүйесінің ана тілінде болуы. Қазақ тілінің мәртебесін көтеруге табанды болу, ұлт тағдырына жанашырлық таныту, халық мұңын өз ауыртпалығындай сезіну — әрекетті табиғи арнаға түсіреді.

Ал егер бір жерде «қазақ тілі» деп ұрандап, басқа жерде жағдайға қарай басқаша сөйлесе, мұның бәрі есепке айналады. Мұндай құбылыс қоғамдық кеңістікте, оның ішінде билік құрылымдары маңында да ұшырасады.

«Ас үйдегі әңгіме» феномені және шындықтың бағасы

Кеңес дәуірінде қалыптасқан «ас үйдегі әңгіме» дәстүрі бүгін мүлде жоғалды деу қиын. Неге десек, қоғамда көпшілік әлі де шындықтың алдында адал болуға ұмтыла бермейді. «Аш пәледен қаш пәле» деген психология әркімге тыныштық іздетеді.

БАҚ-тың тайсақтауы неден?

Көптеген бұқаралық ақпарат құралдары ақиқаттан іргесін аулақ салуға тырысады. Түйткілді әңгіме сондықтан қоғамдық мінберге емес, ас үйге ауысады. Оның қашан газет бетіне, қоғамдық кеңістікке шығары — көбіне белгісіз.

Дегенмен Қазақстанда демократиялық құндылықтардың азды-көпті орныға бастағаны байқалады. Бұған «Тасжарған», «Республика», «Политика KZ» секілді оппозициялық басылымдарды мысал етуге болады.

Мемлекеттік дотация және кәсіби батылдық

Солай бола тұра мемлекеттік дотацияға сүйенетін көптеген газет-журналдар кәсіби деңгейі қаншалықты жоғары саналса да, ел ішіндегі шешімін күткен түйіндерге терең бойлай алмай жатады. Шындықты айтуға келгенде күмілжу басым. Тіпті халық сенімін арқалап жүр деген депутаттардың өзі де кейде шындықтан тайсақтайды.

Бейтарап ұстаным және заңды сыйлау

Бейтарап бағытты ұстанатын басылымда билікті қолдайтын партия өкілдерінің де, оппозициялық белсенділердің де пікірлері қатар жариялануы мүмкін. Сонымен бірге Президенттің бір апталық қызметіне шолу жасау дәстүрі де бар: егер заңға, тәртіпке негізделген мемлекет болуды көздесек, заңды орындау — міндет.

Атқарушы билікке қатысты материалдарда мақтау да, сын да кездеседі. Ақиқат пен адалдықты айтуды мақсат еткен газет оқырман сенімін көбейтеді, ал сенім — кез келген басылымның ең басты капиталы.

Жаңа заман журналисіне қажет қасиеттер

1) Ерте мамандану

Бүгінгі журналист, ең алдымен, университет қабырғасында-ақ белгілі бір бағытқа мамандануы тиіс: ауыл шаруашылығы, мәдениет, саясат, экономика, халықаралық қатынастар секілді салалардың біріне бейімделіп, тәжірибе жинауы қажет. Бұл — алғашқы қадам.

2) Заңды білу және құқықтық сауат

Редакцияға жұмысқа тұрғаннан кейін журналист Қазақстанда қабылданып жатқан заңдарды жақсы білуге міндетті: қандай заң, қашан қабылданды, мәні неде — осының бәрінен хабардар болғаны жөн. Бап нөмірін жаттау шарт емес, бірақ мазмұнын түсіну қажет.

Сол заңдардың электрондық нұсқасы журналистің компьютерінде қолжетімді тұрса, кәсіби көкжиегі кеңейеді: мақаланы жазғанда заң шеңберінде дәлелдеп, белгілі бір әрекетті жақтап та, сынап та шыға алады. Бұл — журналистің тікелей міндеті.

Стиль, форма және қазақ тілінің байлығы

Әлемдік журналистикамен бірге қазақ баспасөзі де сапалық өзгерістерге ұшырағаны байқалады. Бүгінгі Батыс пен Америка журналистикасы модернистік әдебиеттің талғам-талаптарын көбірек сіңіргендей: сөйлем ықшам, оқиғаның өзі «сөйлейді», автор бейтарап позиция ұстанады, ақпаратта қарама-қарсы тараптардың да үні естіледі.

Үндестік табудың міндеті

Қазақ әдебиеті мен қазақ журналистикасы үшін басты міндет — қазақ тілінің бай мұрасын ұтымды пайдаланып, оны бүгінгі форма мен стиль талаптарына икемдей білу. Яғни форма, стиль, тіл — үшеуінің арасынан табиғи үндестік табу.