Мерғараб сабақ оқып Көкалдаштан, Ғылыммен біте қайнап бала жастан
Қамаралдин хазірет туралы Мәшһүр Жүсіп куәлігі
Кіші жүз Бөкей елінің ұланы Қамаралдин хазірет жайлы Мәшһүр Жүсіптің жазғандары оның әу бастан-ақ аты аңызға айналғанын аңғартады. Ақынның айтуынша, ол бала жастан ғылыммен біте қайнасып, қайда барса да білімі мен биік парасаты арқылы сол ортада ойып тұрып орын алған.
Ақынның өлең жолдарындағы дерек
Мәшһүр Жүсіп Қамаралдин хазіреттің оқу-білім жолын, жүрген жерін, ел арасына таратқан ілімін өлеңмен өрнектейді. Ол Көкалдаш медресесінен сабақ алғанын, Бұхара шәріфте мәшһүр болғанын айтады. Сондай-ақ Қоңырқұлжа, Қыпшақ-Ыбырай ортасы секілді өңірлерде бірнеше айдың ішінде-ақ талай жылдық еңбекке татитын із қалдырғанын меңзейді.
«Әуелі келіп тоқтаған Қоңырқұлжа,
Әр жұртқа ғылым шашып, салған жолға...»
«...Қанжығалы, Қыпшақ пен Қуандыққа,
Он екі пән ғылымнан дін үйреткен...»
«Исі қазақ, үш жүздің баласында...»
Ақынның жоқтау сөздеріндегі «Исі қазақ, үш жүздің баласында, заманында молда жоқ мұнан асқан» деген бағасы Қамаралдин хазіреттің ел таныған, төл топырақта өсіп-өнген, терең білім алған әрі ислам дінінің насихатшысы ретінде мойындалған тұлға екенін айқындайды. Мұнда «қара қазақ», «исі қазақ» тіркестері арқылы ақын қазақ даласында дінді насихаттаудың бастапқы кезеңінде қожалардың орны болғанын еске салса да, қазақ арасынан шыққан білім иесінің дара қадірін бөле көрсетеді.
Сол сияқты ғұламаның Баян өңіріне келіп орнығуы, ислам дінінің ұрығын шашуға себеп болған Мұса мырзаға «қанша дұға қылсақ аз» деудің де өз салмағы бар: бұл — жеке адамға емес, елдік іске сіңген қызметке берілген баға.
Географиясы кең танылған бедел
Мәшһүр Жүсіп Қамаралдин хазіреттің ілімін бір өңірдің шеңберіне сыйғызбайды. Қараөткел, Атбасар, Көкшетау, Қарқаралы, Павлодар-Кереку, Семей, Ертіс бойы, Өскемен тәрізді аймақтарды атай отырып, «осылардың бірінде де мұндай ғалым болмаған» деген деңгейдегі тұжырым жасайды. Бұл — оның діни тұлға ретінде ғана емес, кең танылған ағартушы ретінде де мойындалғанын танытатын айғақ.
«...Болмаған оларда да мұндай ғалым,
Дария еді түпсіз терең жоқ шамасы...»
Бірін-бірі мойындау — өнеге
Ақын Омбы, Қызылжар секілді жерлердегі ахондар мен ғалымдардың да бұл кісіні «Артық!» деп бағалағанын келтіреді. Өзара тартысқа, күндестікке бой алдыратын ортада бір адамның екінші бір білім иесін ашық мойындауы — азаматтық пен әділдіктің өлшемі ретінде көрінеді.
Мәшһүр Жүсіп Қамаралдин хазіреттің сегіз болыс Сүйіндік баласын «дін кәусарынан сусындатуын» ерекше шаттықпен айтады. Бұл — ілімнің жеке адамның мәртебесіне ғана емес, тұтас қауымның рухани деңгейіне қызмет етуі.
Ғылым мен кішіпейілділік туралы сабақ
Бұл шығармалардан ғибрат алатын тек діндарлар емес, жалпы қалам ұстаған ой иелері де бар. Ақынның астары — өзін «шариғаттың шегесі, тұтқасымын» деп күпінетіндерге де, «менен асқан ақын жоқ» деп кердеңситіндерге де ортақ ескерту.
Негізгі өлшем
«Құдайдың бар жаратқан қазынасында, ғылымнан ешбір нәрсе емес артық.»
Өзіне сын
«Сықылды шикі тері жетпей иім, көңілім бар секілденген жыртық киім.»
Абай мен Мәшһүрдің ортақ жан күйзелісі
Абайдың «Жасымда ғылым бар деп ескермедім...» деп басталатын өкінімі мен Мәшһүр Жүсіптің «Кетіппін кейін қайтып, келіп таяп...» деген ішкі күйзелісі — білімнің қадірін кеш ұғынудың, уақыттың уыстан шығып кетуінің ауыр шындығын ашады. Абай жастай ғылымға ден қоймағанына налиды; Мәшһүр Жүсіп болса «табылғанның бәрінен қапы қалғанын» айтып, өз кемшілігін мойындайды.
«...Менің жоқ, ойлап тұрсам оңар жерім...»
Қорытынды: жоқтаудың тәрбиелік қуаты
Мәшһүр Жүсіп ел ардағының орны толмас қазасына арналған жоқтауларында марқұмдардың елден ерек асыл қасиеттерін айта отырып, адамгершілік, құдайға құлшылық қағидаларымен қатар ғылым, білім, адалдық мәселелерін де алдыңғы қатарға шығарады. Сөйтіп тәрбиелік, өмірлік мәні зор туындылар қалдырып, қазақ үшін аса құдіретті өлең сөздің көкжиегін кеңейтеді; марқұмдарға өлмес, өшпес ескерткіш орнатады.