Байғозы батырдың туып - өскен жері Арқаның Ортау, Қызылтау деп аталатын сілемді тауларының арасы
Байғозы Наймантайұлы туралы
Байғозы Наймантайұлы (1705 — 1803) — қазақтың әйгілі батыры. Туып-өскен өңірі Арқадағы Ортау мен Қызылтау сілемдерінің арасы, ал мәңгілік тыныстаған жері Қарағанды облысының Жаңаарқа мен Шет аудандарының жапсарындағы Жаман Сарысу өзенінің бойы. Батырдың бейіті орналасқан қоныс ел арасында «Батыр басы» деп аталады.
- Жылдары
- 1705 — 1803
- Руы
- Тарақты
- Қонысы және мазары
- Арқа (Ортау, Қызылтау) — Жаман Сарысу бойы, «Батыр басы»
Тегі мен тағылымы
Батырдың әкесі — Наймантай батыр Сүтемгенұлы. Ол Тәуке хан тұсындағы бас батырлардың бірі ретінде айтылады; бейіті Қожа Ахмет Иасауи кесенесінің іргесіндегі қорымда екені көрсетіледі. Әкелі-балалы батырлардың есімі жоңғар шапқыншылығына қарсы азаттық күресінде қатар аталады.
Анасы — Шолпан. Ол Кіші жүздің Жетіруын билеген тархан Есет батырдың (1667–1749) туған қарындасы болғаны айтылады. Байғозының Баяу есімді жақын әпкесі арқылы Қанжығалы Бөгембай батырмен туыстық байланыс жасалады.
Дәуір тұлғаларымен байланысы
- Болат, Әбілмәмбет, Әбілқайыр, Абылай хандардың дәуірін көрген.
- Төле, Қазыбек, Едіге, Бұқар сияқты би-жыраулардың өнегелі сөзін тыңдағаны айтылады.
- Бөгенбай, Қабанбай, Жәнібек, Жаңатай батырлардан тәлім алған.
- Керей Жарылғап, Әлтеке Жидебай, Шапырашты Наурызбай батырлармен үзеңгілес болғаны сөз етіледі.
Жоңғар шапқыншылығына қарсы ерлігі
Байғозы Наймантайұлы жоңғарлармен болған бірқатар ірі шайқастарда ерлік көрсеткені туралы деректер сақталған. Оның есімі Қарасире, Аңырақай, Хан тауы, Қызылтау, Ыстықкөл, Ерейментау, Түркістан және Қарқаралы төңірегіндегі ұрыстармен байланыстырылып айтылады. Бұл кезең қазақ халқының елдік пен еркіндікті қорғау жолындағы шешуші сынақтарымен астасқан.
Ерлігі аталған өңірлер
Жырау сөзі: батыр бейнесі
Байғозы батырдың тұлғасын ашып көрсететін жыр жолдары Қожаберген жырауға телінеді:
«Тарақты Ер Байғозы қолдың басы,
Бұл күнде жиырма алтыға келген жасы.
Ол-дағы Кіші жүзге күйеу екен,
Сыйлаған оны да елдің кәрі-жасы.»
Ұрпақ сабақтастығы
Байғозы Наймантайұлының есімі тек жорық жолымен ғана емес, кейінгі ұрпаққа жалғасқан рухани-тарихи байланыстарымен де аталады. Қызы Қойсана арқылы Шұбыртпалы Ағыбай батырмен туыстық желі айтылады. Немере қызы Шәкіден (кей деректерде Шәкі деп беріледі) әйгілі қобызшы, күйші Ықылас Дүкенұлының туғаны көрсетіледі.
Қызы арқылы
Қойсана — Шұбыртпалы Ағыбай батырмен байланысты туыстық желі.
Немере қызы арқылы
Шәкі — қобызшы, күйші Ықылас Дүкенұлының тегі ретінде айтылады.