Мысал келтірсем, Сүйінбай Аронұлы кім
Білім беру контексі: жаңару және мұғалім рөлі
Қазақстанның болашағы — сапалы біліммен тікелей байланысты. Елдің өркениетті, бәсекеге қабілетті қатарға қосылуы үшін білім беру жүйесі заман талабына сай жаңарып, оқыту үдерісі технологиялануы қажет. Сондықтан оқытудың түрлі технологиялары сарапталып, жаңашыл педагогтердің тәжірибесі мектеп тәжірибесіне енгізілуде.
Мектеп — үйрететін орта, ал оның жүрегі — мұғалім. Мұғалімнің шеберлігі сабақ құрылымын түрлендіріп, оқушының жүрегіне жол таба білуден көрінеді. Танымал ұстаз Қ. Бітібаева атап өткендей, таптаурын сабақ түрлері оқушының ынтасын төмендетіп, пәнге қызығушылығын әлсіретеді. Демек, қазіргі қоғамдағы жаңа формация мұғалімі оқытудың жаңа технологияларын меңгерген, өз пәнінің шебері болуы тиіс.
Осы бағыттағы кең тараған тәсілдердің бірі — сындарлы (конструктивті) оқытуға негізделген оқыту. Бағдарламаның өзегі — мұғалімнің педагогикалық тәжірибесін жетілдіруге және бағалау мәдениетін дамытуға қолдау көрсету. Идеялар жеті модуль арқылы ұсынылғанымен, олар сабақта жеке стратегиялар мен тәсілдер сияқты өзара байланыста іске асады.
Сыни тұрғыдан ойлау: сабақтың әдіснамалық өзегі
Сыни тұрғыдан ойлау — Қазақстандағы білім беруді дамыту үшін маңызды педагогикалық ұстаным. Бұл бағыт оқушының да, мұғалімнің де ойлау үдерісін саналы түрде қабылдап, талдау, дәлелдеу, сұрақ қою дағдыларын дамытуға бағдарлайды. Мұндай дағдыларды ерте кезеңнен қалыптастыруға болады.
Неге бұл маңызды?
- Оқушы ақпаратты қабылдап қана қоймай, оны түсіндіреді және бағалайды.
- Диалог арқылы идеялар екіжақты бағытта дамиды.
- Топтық жұмыс жауапкершілікті арттырады.
- Сұрақ қою оқу сапасын жақсартады.
Сабақ құрылымы: ұйымдастырудан нәтижеге дейін
1) Ұйымдастыру кезеңі: ынтымақтастық атмосферасы
Сабақ «Амандасу» тренингімен басталды: оқушылар жұптасып, амандасудың түрлі формаларын (қолмен, көзбен, т.б.) орындады. Бұл тәсіл сыныпта еркіндік пен сергектік қалыптастырып, сабаққа қызығушылықты арттырды.
Көңіл-күйді бақылау үшін «Менің көңіл-күйім» тәсілі қолданылды: оқушылар өз күйін жоғары, орташа, төмен деңгейдегі белгілер арқылы көрсетті. Мұндай жылдам диагностика мұғалімге сабақ қарқынын дұрыс жоспарлауға көмектеседі.
2) Топқа бөлу және топтық ережелер
Топтық жұмысқа негіз қалыптастыру үшін оқушылар әдеби кезеңдер бойынша бөлінді: ХІХ ғасырдың I жартысы, ХІХ ғасырдың II жартысы және қазіргі қазақ әдебиеті өкілдері.
Топ құрамы (мысал)
I топ
М. Өтемісұлы, Д. Бабатайұлы, М. Мөңкеұлы, С. Аронұлы
II топ
Ш. Уәлиханов, А. Құнанбаев, Ы. Алтынсарин, Ж. Жабаев
III топ
М. Шаханов, Ф. Оңғарсынова, т.б.
Алғашқы сабақтардың бірі болғандықтан, оқушылармен бірге топтық жұмыстың негізгі ережелері құрылды. Бұл тапсырма оларды бірлескен әрекетке бейімдеп қана қоймай, жауапкершілікті сезінуге ықпал етті.
3) Үй тапсырмасы: өзара бағалау және диалог
Үй тапсырмасы «Автор орындығы» стратегиясы арқылы орындалды: оқушылар М. Мөңкеұлына қатысты эсселерін оқып, «Екі жұлдыз, бір тілек» тәсілімен өзара бағалады. Нәтижесінде оқушылар жақсы тұстарды атап, жақсартуға ұсыныс беруді үйренді.
Бекіту кезеңінде сұрақтарға негізделген «Айтыспақ» ойыны ұйымдастырылды. Диалогтік оқыту сабақ бойында жүйелі қолданылды, өйткені әңгімелесу — білім алудың ажырамас бөлігі.
4) Түсіндіру және тұсаукесер: электронды оқулықтың мүмкіндігі
Қазіргі сабақта электронды оқулық қолдану оқушылардың танымдық белсенділігін күшейтіп, логикалық ойлау жүйесін дамытуға көмектеседі. Ақпаратты қабылдауда көру арнасының рөлі жоғары болғандықтан, тұсаукесер бөлімінде электронды материал арқылы Сүйінбай Аронұлының өмірі мен шығармашылығына шолу жасалды.
Сондай-ақ оқушылардың неге әдеби кезеңдер бойынша топқа бөлінгені түсіндірілді: Сүйінбай Аронұлы — ХІХ ғасырдың I жартысындағы әдебиет өкілі.
Түйінді сөзді табу
«Жамбыл Жабаев ұстазына қандай өлең жолдарын арнаған?» деген сұрақ арқылы оқушылардың ұзақ мерзімді (семантикалық) жадысы тексерілді. Нәтижесінде түйінді жолдар дәл табылып, сабақтың идеялық өзегі айқындалды.
5) Негізгі бөлім: ДЖИГСО арқылы өз бетімен меңгеру
Оқушыларды сыни ойлауға машықтандыру үшін ДЖИГСО әдісі қолданылды. Үш топқа тақырыптың бөліктері бөлініп берілді: кіріспе, негізгі бөлім, қорытынды. Оқушылар мәтінді өздері оқып, кейін аралас топтарға бірігіп, бір-біріне түсіндірді.
Тілдік тапсырма: әріп арқылы тілек
Оқушылар «Мм», «Жж», «Сс» әріптері бойынша топтасып, сол әріптен басталатын тілек құрастырды. Бұл тапсырма ұтымды сөз қолдануға, сөйлеу мәдениетін дамытуға және жауапкершілікті сезінуге ықпал етті.
Білімді жинақтау мақсатында әр топқа постер дайындау тапсырылды. Оқушылар бір-бірін тыңдап, ақылдасып, ұйымшылдықпен жұмыс жасады. Қорғау кезеңінде қабілеті жоғары оқушылар көзге түсті; мұндай сәттер балалардың әлеуетін ашуға жағдай жасаудың маңызын көрсетті.
6) Қорытынды: сұрақ қою, бағалау, кері байланыс
«Ұтқыр сұрақ — ұтымды жауап» тәсілі арқылы оқушылардың тақырыпты меңгеру деңгейі нақтыланды (мысалы: Сүйінбай кім, қай жастан таныла бастады, кімдермен айтысқан, шығармаларының тақырыптары қандай?). Оқушылар жүйелі жауап беріп, өз ұпайларын бағалау шкаласы бойынша белгіледі.
Бағалау
Жиынтық бағалау топ белсендісі арқылы жүргізілді, алайда әділ бағалау өлшемдерін нақтылауға қатысты мұғалім тарапынан түзетулер енгізілді. Критерийлерге сүйене отырып, формативті нәтижелер жинақталып, қорытынды баға шығарылды.
Кері байланыс: «Сабақтан алған әсерім…»
Оқушылар сабақтың ұнаған және ұнамаған тұстарын жапырақшаға жазып, «ағашқа» жапсырды. Бұл кері байланыс оқушы үнін ескеруге, келесі сабақтарды жақсартуға нақты бағдар берді.
- «Сабақ маған өте ұнады, көптеген жаңалық алдым.»
- «Сүйінбайдың өмірі туралы көбірек білдім.»
- «Жаңа әдістерді көріп, өзіме жаңа ой алдым.»
Талдау және келесі қадамдар
Сабақтың сәтті тұстарының бірі — «Амандасу» тренингі арқылы басталған психологиялық ахуал және топтасудың жылдам ұйымдасуы. Жаңа құрылым мен әдіс-тәсілдер оқушылардың пәнге қызығушылығын арттырды, ал топтық бағалау мен кері байланыс оқу үдерісін айқындауға көмектесті.
Сонымен бірге кемшіліктер де байқалды: бағалауды жүргізуде және постер дайындап-қорғауда кейбір қателіктер кездесті. Келесі сабақтарда уақытты тиімді жоспарлау мен бағалау критерийлерін нақтылау қажет деген қорытынды жасалды.
Негізгі ұстаным
Ойлау — терең әрі күрделі үдеріс. Сондықтан оқушының ойлауын дамытуда жүйелілік пен біртіндеп ілгерілеу маңызды. Жеті модуль элементтерін сабақта орынды қолдана отырып, оқушының мінез-құлқы мен қажеттілігін де назарда ұстау қажет.
Алдағы уақытта оқушының қызығушылығын арттыратын, логикалық ойлауын дамытатын және өз көзқарасын қалыптастыратын сабақ түрлерін жүйелі түрде жетілдіріп, әсіресе сыни ойлау стратегияларын жан-жақты қолдану көзделеді. Негізгі мақсат — қазақ әдебиеті мен мәдениетін сүйетін, цифрлық сауаты қалыптасқан, өз ойын еркін жеткізетін, көшбасшылыққа бейім, сыни көзқарасы дамыған шығармашыл тұлға қалыптастыруға ықпал ету.