Өткен заманда бір бай болыпты, ол бір перзентке зар болыпты, зарыға жүріп перзентті болыпты

Бір күні бай жылқысын суаруға көлге келеді. Көлдің ішінде бір қып-қызыл өкпе қалқып жүр екен. Жылқылар одан үркіп, суға жуымайды. Бай қанша айдаса да, жылқыны суға түсіре алмайды.

Ақыры бай құрықпен әлгі өкпені түртіп қалады. Өкпе суға батып кетіп, аздан соң судан жалмауыз кемпір болып шығады да, байдың жағасынан ала кетеді.

Бай қорыққанынан «ат басындай алтын беремін» дейді, көнбейді. «Жылқымның бәрін беремін» дейді, тағы көнбейді. Сонда кемпір: «Жалғыз балаңды берсең ғана қоя беремін», — дейді.

Амалсыз бай келіседі. Кемпір: «Балаңды қай жерде бересің?» — дегенде, бай: «Ертең көшеміз. Ескі жұртқа баламның алтын сақасын тастап кетемін. Сен сол сақаның жанында отырасың», — деп уәде береді.

Ертеңіне ауыл көшеді. Бай баласының алтын сақасын ескі жұртқа тастап кетеді. Жаңа қонысқа барған соң бала асық ойнамақ болады, бірақ сақасы жоқ. Бала жылап-еңірейді.

Әкесі: «Кеше көшкенде жұртта қалыпты. Барып алып келе ғой», — дейді. Бала жолға жиналып: «Әке, қандай тайға мініп барайын?» — деп сұрайды.

Бай: «Жылқышыдан сұрап мін», — дейді. Жылқышы ақыл айтады: «Құрығыңды құлдыратып, жүгеніңді сылдыратып жылқыға бар. Қай тай бетіңе қараса, соны мін», — дейді.

Ескі жұртқа келсе, алтын сақа ошақ басындағы тезектің түбінде жатыр екен. Сақаның жанында бір кемпір отыр. Бала: «Шеше, анау жатқан сақамды алып берші», — дейді.

Кемпір: «Шырағым, өзің түсіп ал. Кәріліктен отырсам — тұра алмаймын, тұрсам — отыра алмаймын», — дейді. Бала: «Мен жастықтан түссем — міне алмаймын, мінсем — түсе алмаймын», — деп жауап береді.

Сонда тай сақаның жанына жата қалады. Бала үзеңгіден аяғын суырмай-ақ, сақаны іліп алады. Тай орнынан тұра қашады. Жалмауыз кемпір соңынан қуады.

Кемпір жете алмаған соң, бір тісін жұлып алып лақтырады — тайдың бір аяғын жұлып түсіреді. Тай үш аяғымен де жеткізбейді. Кемпір тағы бір тісін жұлып лақтырады — тайдың тағы бір аяғы жұлынып түседі.

Тай екі аяғымен шауып келе жатып, жолда бір алып бәйтерекке кез болады. Әлсіреген тай сол маңға жеткенде, бала секіріп түсіп, бәйтеректің басына өрмелеп шығып алады.

Жалмауыз кемпір кешке дейін бәйтеректің түбін қазады. Бір кезде қызыл түлкі келіп: «Шеше, шаршаған екенсің. Мен қаза тұрайын, сен ұйықтап демал», — дейді.

Кемпір жатады. Түлкі кемпірдің тісін суға лақтырып, қазылған шұңқырды қайта көміп, өзі кетіп қалады. Кемпір оянса — тісі де жоқ, түлкі де жоқ.

Кемпір тағы бір тісін жұлып, кетпен қылып қаза береді. Тағы бір түлкі келіп: «Шеше, кетпеніңді маған бере тұр. Сен шаршаған шығарсың, мен қазайын», — дейді.

Кемпір: «Кетпенімді алып қашып кетесің», — дейді. Түлкі: «Ол қырдың қызыл түлкісі, мен сайдың ақ түлкісімін. Баяғыда бұл баланың әкесі аң аулап жүріп мені қуып, соға жаздаған. Сондықтан бұл балада менің кегім бар», — деп сендіреді.

Кемпір сеніп, кетпенін береді. Түлкі тағы да кетпенді суға лақтырып, шұңқырды бітеп, ғайып болады. Кемпір оянғанда тағы да алданып қалғанын біледі.

Ақыры кемпірдің аузында бір-ақ тіс қалады. Соған қарамай, бәйтеректің түбін қаза-қаза құлатуға таяйды.

Бір кезде баланың төбесінен қарғалар өтеді. Бала оларға: «Жайлаудағы бес төбетіме хабар айтыңдар, мені жалмауыз кемпірден арашалап алсын», — деп жалбарынады. Қарғалар қарқылдап ұшып кете береді.

Артынша үйректер ұшады — олар да үндемей өтіп кетеді. Бірақ бір қарлығаш бәйтеректің төбесін айналып жүріп, баланың қасына қонады. Бала жылап тұрып, соған өтінеді.

Бала бұрын қыстауда ұя салған қарлығаштың балапандарына тимей, оларды аман өсіріп, ұшырып жіберген екен. Сондықтан қарлығаш баланы таниды да, бес төбетке хабар жеткізеді: «Пәлен жердегі бәйтеректің басында бала тұр. Жалмауыз кемпір түбін қазып, құлатуға таяп қалды», — дейді.

Мұны естіген бес төбет құйындата шауып жетеді. Дәл сол мезетте бәйтерек те құлайды. Төбеттер жалмауыз кемпірді талап, қолын — қол, бұтын — бұт қылып жүн-жүнін шығарып тастайды.

Бала төбеттеріне кезек-кезек мініп, еліне аман-сау жетеді. Әке-шешесі қуанып, ел-жұртын жиып, үлкен той жасайды.

Біраз күн өткен соң, жалмауыз кемпірдің қызы құлаған бәйтеректің жанына келеді. Шешесінің өлгенін көріп, кім өлтіргенін білуге кіріседі. Сол жерден иттердің ізін байқап, ізге түседі.

Із оны көп жылқыға, одан әрі байдың қотанына алып келеді. Қыз келгенін сезген бес төбет бірден ұмтылады, бірақ қыз шешесіндей емес — өте күшті екен, төбеттерге бой бермейді.

Сол сәтте бала садақ тартып, қыздың көзін шығарады. Екінші оқпен оны өлтіреді. Осылайша ел жалмауыздан мәңгілікке құтылады.