Қазақша рефераттар

Сәбіз котлеті

Мазмұны

  • 1Өсімдік туралы
  • 2Қолданылуы
  • 3Сәбіз пюресі
  • 4Бұқтырылған сәбіз
  • 5Асбұршақ қосылған сәбіз
  • 6Сәбіз котлеті
  • 7Сүзбе қосылған сәбіз запеканкасы
  • 8Алма қосылған сәбіз (шикідей)
  • 9Ақжелкен қосылған сәбіз

Сәбіз (Daucus): қысқаша таныстыру

Таралуы

Сәбіз кең таралған дақыл. Азықтық және асханалық сорттары болады.

Асханалық сәбіз

Тамыржемісі аса ірі емес, жұмсақ әрі тәтті келеді. Танымал сорттар: Нантская 4, Витаминная 6, Лосиноостровская 13.

Қоректілігі

Каротині мол (шамамен 6–9 мг%), ағзада тез арада А дәруменіне айналады. Әсіресе балаларға пайдалы.

Сәбіз құрамында қант, ақуыз, пектиндер, минералды тұздар (калий, натрий, фосфор) және ағзаға қажетті басқа да заттар бар.

Сақтау бойынша кеңес

Сәбізді ең дұрысы 0°C шамасында сақтау ұсынылады.

Қазақстанның көптеген облыстарында өсіріледі. Қазақстанда аудандастырылған негізгі сорттар: Бирючекутская 414, Витаминная 6, Консервная, Мирзои сарысы 304, Мирзои қызылы 228, Нантская 4, Шантанэ 2461.

Өсімдік туралы

Сәбіз — негізінен екіжылдық өсімдік. Бірінші жылы жапырақ түзетін розеткасы мен тамыры өседі, ал екінші жылы ғана тұқым береді.

Сәбіздің шамамен 60-қа жуық түрі Африкада, Аустралияда, Жаңа Зеландияда және Америкада кең таралған. Тамыр жүйесі жақсы дамыған; еттілігі мен пішініне қарай ұзынша конус немесе цилиндр тәрізді болады. Салмағы әдетте 30–300 г аралығында, түсі ақ, ақшыл сары, қызыл-сары болып келеді.

Ең алғаш сәбіз Ауғанстанда өсірілген, осы елде сәбіздің ең көп түрі тіркелген. Қазіргі мәдени түрлерінің басым бөлігі жабайы түрлерінен селекция арқылы алынған. Алғашында сәбіз тамыры үшін емес, хош иісті жапырағы үшін өсірілгені де айтылады.

Мәдени сәбіз Еуропаға X–XIII ғасырларда келген. Көптеген дереккөздерде дәл осы кезеңнен бастап тағам ретінде кең қолданыла бастағаны көрсетіледі.

Құрамы

  • Каротиноидтар: β-каротин, фитоен, фитофлуен, ликопин
  • В дәрумендері: В1, В2
  • Аскорбин қышқылы
  • Қант: шамамен 3–15%
  • Аз мөлшерде эфир майлары

Қолданылуы

Сәбіздің тамыры жеуге жарамды және тағам индустриясында үлкен орын алады. Оны жаңа жиналған күйінде де, кептіріп те, түрлі өңдеуден өткізіп те пайдаланады: сұйық және қою тағамдарға, соустарға, винегретке және басқа да тағамдарға қосады.

Сәбіз шырыны мен пюресінің диеталық әрі емдік қасиеттері бар. Медицинада сәбіз көбіне авитаминоздың алдын алу және емдеу үшін қолданылады: көмірсу алмасуын реттеуге, жасушааралық үдерістерге қатысуға және иммунитетті көтеруге көмектеседі.

Сәбіз тұқымынан алынатын эфир майы косметика саласында пайдаланылады.

Пісірудің қысқа кеңестері

  • Кептірілген сәбізді көкөніс тағамдарына қоспас бұрын 30 минуттай салқын суға жібітіңіз.
  • Сәл қуырылған немесе жеңіл қақталған сәбізді ыстық сорпаға қосса, дәмі мен хош иісі айқынырақ болады.
  • Супқа немесе соусқа қуырылған сәбізді тағам әзір болудан 15–20 минут бұрын қосқан дұрыс.
  • Сәбізге май қосылғанда, каротин жақсы ериді де, ағзаға жақсырақ сіңеді.

Тағамдар топтамасы

Төмендегі рецепттер — сәбізді күнделікті ас мәзіріне нәзік әрі пайдалы етіп қосудың қарапайым жолдары.

Сәбіз пюресі

Жылы тағам

Тазартылып, жуылған сәбізді жұмсарғанша (мүмкіндігінше буда) пісіріңіз. Ұсақ үккіштен өткізіп, қою сүт соусын, тұзды және қалауыңызша құмшекер қосыңыз. Қайнатып, жақсылап араластырыңыз.

Дастарқанға берерде пюреге қаймақ немесе сары май қосып, ыстық күйінде ұсыныңыз. Қалауыңызша, жиегіне қытырлақ нан қоса беруге болады.

Өлшемі

500 г тазартылған сәбізге: 1 стақан сүт соусы, дәміне қарай құмшекер мен тұз.

Бұқтырылған сәбіз

Гарнир

Сәбізді сопақша немесе төртбұрыштап турап, кастрюльге салыңыз. Үстіне ыстық су құйып, сары май, тұз және қалауыңызша құмшекер қосыңыз. Қақпағын жауып, жұмсарғанша бұқтырыңыз.

Содан кейін ыстық сүт құйып, ұнға аунатылған сары майды (шамамен 2 шай қасық) қосыңыз. Үнемі араластыра отырып, қайнатыңыз.

Оны қою тағамдарға гарнир ретінде немесе май мен қуырылған нанмен бірге жеуге болады.

Өлшемі

500 г сәбізге: 1/4 стақан сүт, 6 шай қасық ыстық су, дәміне қарай сары май, тұз, құмшекер.

Асбұршақ қосылған сәбіз

Жылы гарнир

Сәбізді төртбұрыштап турап, кастрюльге салыңыз. Үстіне консервіленген асбұршақтың 3 ас қасық тұздығын және сары май қосыңыз. Қақпағын жауып, жұмсарғанша бұқтырыңыз.

Содан кейін асбұршақты, дәміне қарай тұз бен құмшекерді, сүтті және ұн себілген сары майды (шамамен 3 шай қасық) қосыңыз. Үнемі араластырып, 8–10 минут қайнатыңыз.

Өлшемі

500 г сәбізге: 1/2 стақан сүт, 6 шай қасық сары май, 250 г консервіленген асбұршақ.

Сәбіз котлеті

Тіске басар

Үгілген сәбізді кастрюльге салып, үстіне ыстық сүт, 1 шай қасық сары май және аздап құмшекер қосыңыз. Баяу отта жұмсарғанша бұқтырыңыз.

Араластыра отырып, манный жармасын сеуіп, қоюланғанша қайнатыңыз. Қойыртпақты сәл суытқаннан кейін, шикі жұмыртқа мен тұз қосып, жақсылап араластырыңыз.

Котлет жасап, кепкен нан ұнтағына аунатыңыз да, майға қуырыңыз. Дастарқанға май, қаймақ немесе сүт/қаймақ соусымен бірге ұсыныңыз.

Өлшемі

500 г сәбізге: 3/4 стақан сүт, 2 1/2 ас қасық манный, 2 жұмыртқа, 3 ас қасық сары май.

Сүзбе қосылған сәбіз запеканкасы

Духовкада

Алдыңғы рецепттегідей әзірленген сәбіз қойыртпағына сүзілген немесе ет тартқыштан өткізілген сүзбе, құмшекер, жұмыртқа және тұз қосыңыз. Барлығын біркелкі болғанша араластырыңыз.

Табаны майлап, кепкен нан ұнтағын себіңіз. Қоспаны салып, бетін тегістеңіз, үстінен аздап нан ұнтағын сеуіп, май бүркіңіз.

Бапталған духовкада 20–25 минут, қызылкүрең тартқанша пісіріңіз. Дастарқанға қаймақты немесе қаймақ соусын бөлек ұсыныңыз.

Өлшемі

1 кг сәбізге: 500 г сүзбе, 3 ас қасық манный, 3 жұмыртқа, 3 ас қасық құмшекер, 3 ас қасық сары май, 3 ас қасық кепкен нан ұнтағы.

Алма қосылған сәбіз (шикідей)

Салат

Сәбізді ірі үккішпен үгіңіз. Ұсақтап туралған алма, лимон шырыны, аздап цедра және құмшекер қосып, жақсылап араластырыңыз.

Лимон шырынының орнына апельсин шырынын пайдалануға болады. Бұл салатты салқын ет тағамдарына тұздық немесе гарнир ретінде ұсынған дұрыс.

Өлшемі

300 г сәбізге: 300 г алма, 2 лимон, бір шымшым тұз, 2 ас қасық құмшекер.

Ақжелкен қосылған сәбіз

Жеңіл салат

Сәбізді үккіштен өткізіп, езілген ақжелкен мен сірке суы қосылған суды құйыңыз. Дәміне қарай тұз бен құмшекер қосып, араластырыңыз.

Пісірілген етке, қуырдаққа, котлетке және басқа тағамдарға қосып жеуге болады.

Өлшемі

200 г сәбізге: 4 ас қасық езілген ақжелкен, 1/2 стақан сірке суы қосылған су, дәміне қарай тұз бен құмшекер.