Танып білу кезеңі
Әдептілік — әдемілік
Егемен ел жастарының санасына ұлттық ұлағатты қасиеттерді сіңіре білу — тәрбие жұмысының өзегі. Баланың адам болып қалыптасуында алғашқы жылдар ерекше рөл атқарады: 1–5 жас аралығында мінездің іргесі қаланса, 6–10 жаста әдептілік негіздері меңгеріліп, ұғымдар тереңдей түседі.
Нағыз мәдениетті, адамгершілігі жоғары тұлға болып өсу әр халықтың ғасырлар бойы қалыптасқан ұлттық тәлім-тәрбиесін бойға сіңіруімен тығыз байланысты. Ұлттық тәрбиенің басты мақсаттарының бірі — балаларды сыпайылыққа, кішіпейілділікке, ізеттілікке, мейірімділікке және қайырымдылыққа баулу.
Негізгі идея
Әдеп — күнделікті әрекеттен басталады: сөз саптаудан, қимыл-қозғалыстан, өзгені құрметтеуден. Ал әдептің ең көрнекі қадамы — сәлемдесу мәдениеті.
Сәлемдесу — тәрбиенің бастауы
Қазақ халқы сәлемдесуге ертеден-ақ ерекше мән берген: тәрбиені амандасудан, есен-саулық сұрасудан бастаған. Сәлемдесу — «Мен сені аман-есен көргеніме қуаныштымын; саған амандық, саулық, бақыт тілеймін» деген ізгі ниетті білдіреді.
Үлкендерге айтылатын сәлем
- «Сәлеметсіз бе?»
- «Аман-есенсіз бе?»
- Тәулік мезгіліне сай: «Қайырлы таң», «Қайырлы күн», «Қайырлы кеш», «Кеш жарық»
Достар арасындағы еркін амандасу
- «Сәлемет пе, Талғат?»
- «Кездескенше, Айжан»
Ескерту: мұндай еркін үлгі көбіне қатар құрбы-достар арасында орынды.
Кім бірінші амандасады?
Әдетте, кіші адам жасы үлкенге бірінші болып сәлем береді. Сондай-ақ ер бала қыздармен бірінші амандасқаны жөн.
Үйге немесе сынып бөлмесіне кірген адам отырғандармен бірінші болып амандасады, ал кетіп бара жатқан адам қалушылармен бірінші болып қоштасады. Бұл қағида қыздарға да, ұлдарға да ортақ.
Қоғамдық орындарда (асхана, театр, кино және т.б.) танысыңды көрсең, бас изеу немесе қол беру — әдепке сай. Егер танысың өз серігімен таныстырмай-ақ амандасса, сен де міндетті түрде оның сәлеміне жауап қайтаруың керек.
Ізет белгісі: орнынан тұрып сәлем беру
Сәлемдесу кезінде орнынан тұрып құрмет көрсету — сыпайылықтың айқын көрінісі. Мектепте оқушылардың мұғаліммен орнынан тұрып амандасуы — әдептіліктің белгісі.
Қол алысу әдебі
Дәстүрімізде қол алысып амандасуға ерекше көңіл бөлінеді. Қазақ отбасында бала сәби кезінен үлкендермен қол алысып амандасу дағдысына тәрбиеленген: «Ағаңа қолыңды беріп амандас», «Көкеңнің қолын ал» деген өнеге жиі айтылады. Үлкендер де «Таудай бол», «Үлкен жігіт болып өс» деп батасын беріп, баланың ынтасын арттырады.
Қалай қол алысады?
- Қол алысу достық пен құрметті білдіруі керек.
- Қатты қысып, ауыртпау қажет.
- Қолды селқос ұсыну да әдепсіздікке жатады.
Қай кезде қол ұсынбайды?
- Тамақтанып отырған кезде ас үстінен қол ұсынбайды.
Киім үлгісіне қатысты
- Қолғап пен бас киімді шешіп амандасу — құрмет белгісі.
- Қыз балаларға (егер қолғап/бас киімді қайта кию қиын болса) шешпей-ақ амандасуға болады.
Бастауышта әдептілікті жүйелі қалыптастыру
Бастауыш сыныптағы сыныптан тыс тәрбие жұмысының жоспарында сәлемдесу мәдениетін нақты тақырыптар арқылы тұрақты бекіткен дұрыс:
- Қалай амандасу керек?
- Кім бірінші болып амандасады?
- Қандай жағдайда орнынан тұрып амандасу керек?
- Қол алысудың ережелері қандай?
- Кіммен және қай жерде сәлемдесу орынды?
Бұл жұмыстарда қыздар мен ұлдардың сәлемдесу ерекшеліктеріне де назар аударған жөн.
Отбасы–балабақша–мектеп бірлігі
Нәтиже беретін тәрбие — бірізді тәрбие. Сондықтан отбасы, балабақша және бастауыш мектеп арасындағы байланысты нығайтып, баланың жас ерекшелігі мен қабылдау мүмкіндігін ескере отырып, әдеп тәрбиесін ғылыми негізде кешенді түрде жүргізу қажет.
«Атамекен» ұлттық ғылыми-тәлімдік, рухани-танымдық бағдарламасы аясындағы бағыттарды (мысалы, «Аталар мектебі», «Әжелер мектебі») жүйелі қолдану, үйірмелерде сахналық көріністер арқылы бекіту де тиімді.
Әдебиеттік оқу (ашық сабақ): І. Жансүгіров — «Малта»
Сабақтың мақсаттары
- Өлеңді мәнерлеп оқуға машықтандыру; мазмұнын түсіндіріп, меңгерту; малтаның жасалу жолын таныта отырып, оның үлкен еңбекпен келетінін ұғындыру; ақынның өмірі мен шығармашылығы туралы мағлұмат беру.
- Оқушылардың ой-өрісін кеңейту, сөздік қорын молайту, шығармашылық қабілетін дамыту; оқып-түсініп талдауға және өз ойын сауатты, жүйелі жеткізуге баулу.
- Ауыл адамдарының еңбегін түсініп, бағалай білуге үйрету; еңбекқорлықтың пайдасын ұғындыру.
Әдістер мен ресурстар
Әдістері
Сын тұрғысынан ойлау технологиясы: INSERT әдісі, ой толғау, Венн диаграммасы, тірек сызба, сұрақ-жауап, топпен жұмыс, көрнекілік, «Не білемін? Не білдім? Не білгім келеді?», суретпен жұмыс.
Пәнаралық байланыс
Дүниетану, математика, бейнелеу өнері.
Көрнекілігі
І. Жансүгіровтің суреті, тірек сызбалар, деңгейлік тапсырмалар, кеспе қағаздар, сюжетті суреттер, сөзжұмбақ, филворд, үнтаспа, карта және т.б.
Сабақ барысы
I. Ұйымдастыру кезеңі
Сабақ сын тұрғысынан ойлау стратегиясы бойынша өтеді. Оқушыларға жаңа тақырып авторы туралы ізденушілік тапсырмалар алдын ала берілген.
Сабақ ұраны:
«Біле бер қанша білсең — тағы тіле,
Жетерсің мақсатыңа біле-біле.»
— Ю. Баласағұни
II. Үй тапсырмасын тексеру
В. Сухомлинскийдің «Қатқан нан» әңгімесін оқып, мазмұнын айту.
III. Жаңа тақырып
Сабақтың тақырыбы тарау бойынша өткен материалдарды пысықтау және жинақтау мақсатындағы сөзжұмбақ арқылы ашылады. Сөзжұмбақ шешуі — «Малта». Сөздің мағынасы талданып, түсінік беріледі.
Авторға байланысты оқушылар 3 топқа бөлініп жұмыс істейді:
- I топ — Тарихшылар: ақынның өмір жолына шолу.
- II топ — Әдебиетшілер: шығармаларына шолу.
- III топ — Журналистер: баспа бетіне шыққан еңбектері туралы мәлімет.
Деңгейлік тапсырмалар арқылы жұмыс
- I деңгей (Танып білу): мәтінмен танысу, үнтаспадан тыңдау, өз бетімен оқу, INSERT белгілеу, топаралық сұрақтар.
- II деңгей (Түсіндіру): қиын сөздердің мәнін ашу, талдау, сөздік жұмысы.
- III деңгей (Қолдану): ұқсастық пен айырмашылықты ажырату (Венн диаграммасы).
- IV деңгей (Талдау): сюжетті суреттер арқылы мәтін бөлігін табу, «Ротация» әдісімен талдау.
- V деңгей (Жинақтау): білімді бекіту, қорытындылау.
- VI деңгей (Үй тапсырмасы): өлеңді мәнерлеп оқу; мазмұны бойынша эссе жазу.
- VII деңгей (Бағалау): көбейту/бөлу тапсырмалары арқылы қорытынды бағаны анықтау.