Бала тұрып
Ертегі желісі
Ерте, ерте, ерте заманда, ешкі құйрығы келте заманда, орта дәулетті бір адам өмір сүріпті. Оның үш ұлы болыпты. Күндер өтіп, айлар ауысқанда, әлгі адам ауыр дертке шалдығып, өлер халге жетеді. Өлер алдында бар жиған-тергенін көзі тірісінде үш баласына тең бөліп бермек болып, үшеуін қасына шақырып алады.
Әкесі өсиетін айтады: өмір өтті, уақыт жетті; енді дүниені өз қолымен тең етіп бөліп бермек.
Әкенің бөлісі және кіші ұлдың таңдауы
Әкесі алдымен үлкен ұлын шақырып: «Дүниеден нені аласың?» — деп сұрайды. Үлкені: «Барлық малды аламын», — дейді. Ортаншысына: «Сен нені аласың?» — дегенде, ол: «Ағам малды алды, мен барлық дүниені аламын», — деп жауап береді.
Ең соңында кіші ұлын шақырып: «Сен не қалайсың?» — дейді. Кіші ұл: «Үлкен ағам малды алды, ортаншы ағам дүниені алды. Маған тек батаңыз болса жетеді», — депті.
Бата және аманат
Әкесі кіші ұлына риза болып, батасын береді де, ешкімге көрсетпей жүрген қасиетті алтын пышағын ұсынады.
Ең маңызды ескерту
«Бұл пышақты ешкімге, тіпті әйеліңе де көрсетпе. Тек қалтаңда ұста. Қиындыққа тап болсаң, көмекті осы пышақтан табасың».
Дүние тең бөлініп, әке бақилық болады. Балалары ақ жуып, арулап жерлейді.
Ағайынның опасыздығы
Арада уақыт өтіп, үлкені мен ортаншысы өзара кеңес құрып: «Мал да біздікі, дүние де біздікі. Еншісі жоқ інімізді неге асыраймыз? Келісімен қуып шығайық», — деп шешеді.
Кіші інісі келгенде: «Сенің малың да жоқ, дүниең де жоқ. Үйді босат, өз күніңді өзің көр», — деп үйден қуып шығады.
Жалғыз түн
Жас жігіт ай жарығымен жүріп отырып, әкесінің қабіріне келіп түнепті. Түн ортасында шошып оянса, ақ сәлделі, ақ боз ат мінген бір кісі тұр екен.
Жол нұсқаған аян
«Жабықпа. Оң бет алып жолға түс. Ел табасың, ел ішінен өзіңе күн көрерлік жар табасың», — депті.
Кемпірдің үйі және алғашқы тірек
Жігіт аян айтқан бағытпен жүріп, бір елге келіп қалады. Не істерін білмей сенделіп жүріп, шеттегі бір үйге кірсе, жалғыз кемпір отыр екен. Ол сәлем беріп, жағдайын айтады да: «Шеше, мені өзіңізге бала қыласыз ба?» — дейді.
Кемпір келісіп, екеуі шешелі-балалы болып кетеді. Уақыт өте, бала ержетеді.
Ханның шарты
Бір күні жігіт шешесіне: «Маған ханның қызын айттырыңыз», — дейді. Кемпір: «Жарлыға хан қызын бере ме?» — деп күмәнданады. Бірақ бала: «Барып айттырыңыз. Хан қандай тапсырма берсе, соны маған айтып келіңіз», — деп көндіреді.
Талаптың салмағы
Хан: «Екі үйдің арасын күміспен қаптатып, алтынмен аптап көпір салсын. Көпірдің екі жағы телегей көл болсын. Жағасы жеміс пен гүлге толсын. Көлде қаз-үйрек жүзсін. Көпір басына алтын сарай тұрғызсын. Сонда ғана қызымды берем», — депті.
Кемпір абдырап, үйіне жетіп, ханның шартын түгел айтып береді. Жігіт болса: «Шеше, қайғы жеме. Ханның тапсырмасы орындалады», — дейді.
Алтын пышақтың құдіреті
Түн ортасында жігіт оянып, алтын пышақты алдына алып сырласады. Пышақ үй ішін сәулеге бөлеп, тіл біткендей: «Айтқаның болады», — дейді.
Таңғы белгі
Таң атқанда үй ішінде киім-кешек те, мол тағам да дайын тұрады.
Сырттағы ғажайып
Көпір, көл, құстар, алтын сарай — бәрі көз алдына келіп, жұртты таңырқатады.
Ханның шешімі
Хан уәзірін жіберіп, жігітті шақыртады да, қызын ұзатуға келіседі.
Жігіт хан алдына барғанда сәнденіп бармай, ескі киімін киіп барады: «Хан қызын киіміме емес, еңбегіме береді», — дейді. Хан оның өнеріне разы болып, қызын қалың жасаумен ұзатады.
Тыйымның бұзылуы және бәрінің жоғалуы
Күндер өтіп, жас жұбайлар дәурен сүріп жатады. Бір күні жігіт аңға шығып, жолда алтын пышақ есіне түседі. Қалтасын қараса — жоқ. Асығып үйіне қайтып келсе, баяғы жаман үйі ғана тұр: көпір де жоқ, көл де жоқ, алтын сарай да жоқ.
Аманаттың құны
Шешесі: пышақ көпшік астында қалып, келіні тауып алғанын; отқа салмақ болғанда пышақ тіл қатып, «не тілесең орындаймын, тек отқа салма» дегенін айтады.
Сонда хан қызы: «Көк дарияның ар жағында, орман ішінде сүйген жарым Қара дәу бар. Соған қоссын», — деп тілепті. Сол сәтте үй ішін тұман басып, қыз да, пышақ та, мол дүние де ғайып болады. Тұман тарқағанда, ғажайыптың бәрі жоғалған екен.
Іздеу сапары: үш үй, үш сынақ
Жігіт ертеңіне азық алып, шешесімен және хан елімен қоштасып, пышақты іздеп жаяу жолға шығады.
Бірінші үй: ұршық иірген әйел
Орта жастағы әйел қасиетті құсынан сұрайды: құс «көрмедім» дейді. Жігіт әрі қарай аттанады.
Екінші үй: сыбызғы тартқан әйел
Мұнда да құс сұрауға түседі, бірақ жауап сол — «көргенім жоқ».
Үшінші үй: мұнаралы ақ үйдегі келіншек
Жап-жарық үйде отырған жас, сұлу келіншек жігіттің хикаясын тыңдап, қасиетті бүркітінен сұрайды. Бұл құс түннің көп бөлігінде ояу болады да, алтын пышақтың қайда екенін айтып береді.
Келіншек: «Бүгін демал. Ертең жеті күндік азық дайындаймын. Бүркіт сені алып барады. Пышағыңды тапқан соң қайтып келесің, мені әйелдікке аласың», — дейді. Жігіт келісіп, уәде береді.
Бүркітпен ұшу және жанқиярлық
Ертеңіне жігіт бүркітке мініп жолға шығады. Күн ұшып, түн ұшып, көк дарияның бергі бетіне жеткенде азық таусылады. Бүркіт: «Азық жоқ, сені алып ұшар халім жоқ», — дейді.
Ерліктің шегі
Жігіт сан етінен кесек ет кесіп беріп, бүркітті қуаттандырады. Бүркіт қанатымен қағып жібергенде, жарасы жазылып, еті қайта бітіпті.
Бүркіт оны дарияның арғы жағына өткізеді де: орман арасындағы үйде әйелі ұйықтап жатқанын, алтын пышақ көпшіктің астында екенін ескертеді. Үй айналасы жылан-шаян, құрт-құмырсқа, бақаға толы болып, жігітті кері қайтаруға тырысады, бірақ ол жасқанбай кіріп кетеді.
Пышақты қайтару және соңғы ескерту
Жігіт әйеліне қарамай, көпшіктің астынан алтын пышақты алып, етігінің қонышына салып шығады. Бүркіт: «Әкелдің бе?» — дейді. «Әкелдім», — дегенде, қонышынан қараса — пышақ түсіп қалыпты.
Бүркіт өзі ұшып барып, табалдырықтың ішкі жағынан пышақты іліп әкеледі. Сол кезде пышақ тіл қатып: «Әкеңнің сөзін тыңдасаң, бұлай болмас еді. Енді тағы жоғалтсаң, қайта табам деп ойлама», — деп қатаң ескерткен екен.
Оралу, той және әділ билік
Жігіт пышағын қолға түсіріп, жолдасымен бірге мұнаралы үйдегі келіншекке қайта келеді. Ол қуанып қарсы алады. Жігіт бір апта тынығып, кейін әлгі келіншекті де алып, елге қайтады.
Шешесі баласының аман келгенін көріп, қайғысы сейіледі. Хан да қуанып, ел жинап той жасайды. Ақыры хан қартайғанын айтып, тағын күйеу баласына береді.
Ханның ұстанымы
Жоқшылықтың ащысын көрген жас хан елдің мұқтажына қол ұшын беріп, алым-салық салмай, қазынадағы барын жұртына бөліп үлестіріпті.
Көп ұзамай келіншегі жүкті болып, тоғыз айдан соң алтын айдарлы, көркі күндей егіз ұл табады. Хан ұрпағына қуанып, ат шаптырып, балуан күрестіріп, ұлан-асыр той жасайды.
Мұрагерлік және тәмам
Егіздер ержетіп, саятшылық құрып, аң аулап өседі. Уақыты келгенде хан орнын балаларына қалдырады: үлкенін ел билеуге қойып, кішісіне де тең үлес беріп, өзі дүниеден өтеді.
«Асылдан туған асыл, данадан туған ақыл» дегендей, екі ұл да әділдікпен ел басқарып, ақыры олар да бұл жалғаннан өтеді.