Бала қадірін білмеген әйеліне шын кейіді

Нұрлыбай көзі кіртиіп, қабағын түйіп, үстеліне сүйеніп бірсыпыра салбырап тұрды да, барқытпен көмкерілген жұмсақ орындыққа сылқ етіп отыра кетті. Оның жазу үстелі өзгелердікінен тәуір: сырланған, тартпалы, өңі бүтін, тәртібі де бар сияқты.

Үстел үсті тап-таза: бір бұрышта ашылмаған кітаптар мен жазу құралдары, жанында шылым сауыт пен күл салғыш. Екінші бұрышта — арам өлген сиырдай тедірейіп портфелі жатыр. Қабырғадағы кішкентай айна қарсы алдыңнан қарайды; жанында — әжімі білінсе де қызша киінген әйелдің суреті, екінші жағында — Нұрлыбайдың жас күніндегі аққұба, қолаң мұрын бейнесі.

Осындай үстелдің басына отырсаң, жазу өзінен-өзі бұрқырайтындай. Бірақ Нұрлыбай қаламын ыңғайлап ұстаса да, қағазын алдына түзеп қойса да, шамданшақ аттай кібіртіктеп, қолы бір жөнге жүрмейді. Ыңғайланып ұмтылғанмен, бір-екі жолдан әрі аса алмай, тоқтап қалады да, күрсініп, басын қос қолымен ұстап ойға батады.

Бүгінгі ойдың бәрі жазудың жабдығында: қалай жазу керек, не жазу керек, қалай сендіруге болады? Міне, шешуі жоқ жұмбақ осы. Айта кетер бір шындық бар: Нұрлыбай — судья еді, бүгін қызметінен алынды. Енді оған губерниялық сотқа арыз жазу керек, өзін танытып, сендіру керек.

Ол қағаздың басына қайта-қайта бір сөзді жазды: «Губерниялық сотқа…». Артынша: «14-аудан халық соты Нұрлыбай Ақтамовтан…». Одан әрі қысқаша ғана өмір жолын, қайда істегенін, қандай пікір алғанын, кәсіподаққа қашаннан мүше екенін тізіп, ең соңында өз мүддесін айтуға да болар еді. Бірақ арыз алатын жақтың «бәрін ашып білгісі келетінін» ойлау — Нұрлыбайдың қолын байлайды.

Көңілде бір ғана тілек жылт етеді: осы істі басқа біреу жазса ғой. Бірге қонақта болған, таныс, тіпті Нұрлыбай арқылы шеберге жолығып, үстелдің де қызығын көрген біреу… Бірақ бұл — өзгенің қолына тапсырылатын шаруа емес.

Нұрлыбай тағы да қаламға бел буған сәтте, еріксіз басын көтеріп, айнаға көзі түсті. Екі жағы суалып, беті қатпарланыпты; көз алды бұқаның мойнындай қыржиған. «Бұлай болам» деп кім ойлаған? Бір кездері мөлдір қара көзді, шиедей қызыл жүзді бала еді ғой.

Тоқалдан туған баланы баласыз бәйбіше бауырына басып, желге де, күнге де тигізбей өсірді. «Биті жұғады, қотыры жұғады» деп, өзге балаларға қоспады. Тілі шыққаннан сабаққа жармасты: қазақшадан аттап, орысшаға шомды; гимназияны бітірді. Одан әрі оқимын дегенде шешесі «қызығын көремін» деп, үйлендіріп, үйде қалдырды.

Үйде отырған соң атқа мінді, бірақ салдық құрып атақ іздеген жоқ. Оның құмартқаны басқа еді: біреуді жәбірлесе, жылатса, ойран салса — құмары тарқайтындай көрінді. Ел бәрібір «мырза» дей берді: «ерке өскен бала, ақылы кірген соң қояр» деді.

Кейін өзгеріс келді: бұрынғы бірге оқыған жолдастарының бірі жаңа заманның қаһармандарының қатарына қосылып, Нұрлыбайды жұмысқа тартты. Бір болыс елдің ісін қолына ұстап, талайдың зәресін алды. Бұл — ертегі емес, шын. Сол кезде «теріс екен-ау» деп еті шімірікпеген істер енді, міне, сұраққа айналды.

Ең ауыр салмақ — алашорда тұсындағы істер. Ол уақытта «жарастықты жұмыс» көрінген нәрсе бүгін теріс болып шықты. Әсіресе большевик үгітшілеріне істеген әрекеттері… сол оқиғаларға қатысы бар адамдардың бірқатары бүгінде жоғарылап, кеңсе қызметіне ілігіп отыр. Нұрлыбай осыны ойласа, денесі тітіркеніп, салқын тер бұрқ етеді: «Құдай бетін аулақ қылсын» дейді ішінен.

Ас үй жақтан бір әйелдің шаптыққан даусы шықты: қарғыс аралас айғай. Бір бала шырқырап, үйді басына көтере жылады. Сұрша әйел қара домалақ баланы сүйреп әкеліп, ау-жайға қарамай Нұрлыбайдың сырлы үстелінің үстіне алып ұрды. Нұрлыбай жазуға дайындап қойған қағазы баланың аяғымен быт-шыт болды.

Әйелі танауын қусырып: «Өзіңмен өзің болғанша, бір мезгіл баланы да қарасайшы, маған масыл қыла бермей», — деді. Нұрлыбай «бәу, бәу, қоя ғой» деп баланы арашалады. Бала күнінде өзі түгілі, даусы шықса үй-іші абыржып кететін еркелік есіне түсіп, іштен ауыр күрсінді: енді соның баласы мынау…

Бала портфелін ашып, бірдеңе ала бергенде, ішінен сұрғылт түсті бір пәкет қолына іліне түсті. Пәкеттің сыртындағы иреңдеген жазу Нұрлыбайға жаналғыш әзірейілден жаман көрінді. Ол сұрланып, демін жиілетті, танауы қусырылды.

«Қатын-ау, қатын!» — деді ол. Көрші бөлмеден әйелінің даусы шаңқ етті: «Не бар?» «Мына пәкетті кім әкелді? Менің портфелімді кім алған?» — деді Нұрлыбай, даусы қысылған адамның даусындай өзгеріп. Әйелі состиып кіріп: «Айтуға ұмытыппын… бір милиция келді… Қол қой деген соң, қорқып қол қойып жібердім», — деді.

«19-аудан халық тергеушісінен» деген жазу қараған сайын құлпырып, зорайып, әрбір ирегі самсаған мылтықтың ауызындай үңірейгендей. Нұрлыбай пәкетке тура қарай алмай, төмен қарап салбырап қалды. Екі көзінен жасы сорғалаған қара бала болса, Нұрлыбайдың үрейін сезбестен сол пәкетті умаждап, ойыншық қылып ұстай берді.