Есім хан туралы Қазақтың көне тарихы

Есім хан билікке келген тұста Қазақ хандығының шығысындағы жағдай Тәуекел кезеңімен салыстырғанда күрделірек еді. Бұл өңірде ойрат тайпаларының бірігу үдерісі жүріп жатқан. Есім хан көрші жұрттағы ахуалды мұқият бақылап, тайпалар арасындағы алауыздықты өз мүддесіне пайдалануға тырысты.

Ойраттардың бір жағынан Ембі, Жайық, Еділ бойындағы ноғайлармен қақтығысуы, екінші жағынан орыс қамалдарының гарнизондарымен текетіресуі Есім хан саясатының ықпалын күшейтетін жағдай туғызды. Үш жақты соғыстың ауыр зардабын сезінген ойрат әміршілері ақырында Есім ханның үстемдігін мойындап, тату көршілік орнату мақсатымен елшілер жіберуге мәжбүр болғаны айтылады.

Есім хан шығыс шекарадағы жағдайды өз пайдасына шешкен соң, оңтүстіктегі ықпалын да күшейтуге кірісті. Сол кезеңде Бұхара аймағында Бәки Мұхаммед ханнан кейін билікке талас күшейіп, Уәли Мұхаммед пен Герат–Хорасан билеушісі Дінмұхаммедтің ұлы Иманқұлы арасында тартыс жүрді.

Бұл қақтығысты өз мүддесіне пайдалануда Есім хан ептілік танытқан: әуелі Уәли Мұхаммедке қолдау көрсететінін айтып, кейін Иманқұлы жағына шығып кетеді. Нәтижесінде Иманқұлымен бірігіп әрекет жасап, артынша одақтық қатынасты өз мақсатына қарай бұрады. Иманқұлының Есім ханмен ашық соғысуға шамасы келмеген тұста келісім жасалып, Ташкент пен оның төңірегінің қазақтарға тиесілі екені ресми түрде мойындалғаны айтылады.

Есім хан билігі тұсында халық жадында «Есім салған ескі жол» деген атпен қалған әдет-ғұрып нормалары жүйеленгені белгілі. Мұны көбіне «Есімнің заңы» деп түсіндіреді. Дегенмен оның «көктен түскен» заң емес, өз дәуірінің талабына сай өңделіп, толықтырылған Қасым ханның «қасқа жолының» бір нұсқасы екенін ескерген жөн.

Осы құқықтық тәртіп қоныс-тұрақ, мал-мүлік, руаралық қатынас, адамдар арасындағы дау-дамай сияқты мәселелердің шешімін саралап, қалыпқа түсірді. Кейін бұл тәжірибе Тәуке ханның әйгілі «Жеті жарғысына» негіз болғаны айтылады және қазақ қоғамының мәдени-рухани, салт-дәстүрлік төлтума сипатын бекіте түсуге ықпал еткен.

Есім хан Қазақ хандығын бір орталыққа бағынған мемлекет ретінде нығайтуды көздеді. Алайда бұл саясатқа қарсы тұрған сұлтандар хандықты бөлшектеуге ұмтылды. Ташкент қазақ ықпалына өткеннен кейін оны Жәнібек ханның немересі Жалым сұлтанның баласы Тұрсын Мұхаммед басқарғаны айтылады. Ол көп ұзамай тәуелсіз хан болуға әрекет жасап, өз атынан ақша соқтырып, баж және хараж алым-салықтарын жинаған.

Сөйтіп ел ішінде Түркістанды орталық еткен Есім хан билігі мен Ташкентті орталық еткен Тұрсын хан билігі қатар пайда болып, қақтығыстарға ұласады. Екі жақ та ұйғыр, қырғыз, қарақалпақ билеушілерінен одақ іздеді. Есім хан тобы Тұрпанды билеген Әбдірахым ханмен жақындасса, Тұрсын жағы Яркент билеушісі Шажайдың Ахметін жақтағаны көрсетіледі. Бұл арадағы күрделі байланыстардың астарында өңірлік бәсеке мен билік үшін талас тұрған.

Есім хан өзіне берік тірек қалыптастыру үшін Әбдірахым ханмен құдандалық байланыс орнатып, оның қызы Патша ханымға үйленеді, ал ағасы Күшік сұлтанның қызын Әбдірахым ханға береді. Ақырында 1627 жылы Есім хан Тұрсын ханды өлтіріп, хандықты қайта біріктіргені баяндалады.

Есім ханның феодалдық бытыраңқылықты жеңіп, елді біріктіру жолындағы күресі «Еңсегей бойлы ер Есім» атты тарихи жырларға өзек болған. Аңыздық нұсқалардың бірінде Есім хан Ташкентке түнде кіріп, Тұрсын хан сарайының күзетшілерін байлап, хан ұйқыда жатқанда қапылыста шабуыл жасайды. Сол сәтте Есім ханның қасындағы Төлеген (Марқасқа) жырау Тұрсын ханды мынадай жырмен оятады делінеді:

Есім ханның қайтыс болған жылы туралы деректер әркелкі. Махмұд ибн Уәлидің мәліметінде ол 1628 жылы дүние салды делінсе, кей энциклопедиялық еңбектерде 1645 жыл көрсетіледі. Халық жадындағы «Еңсегей бойлы ер Есім» атанған ханның қайтыс болған жылы ретінде 1645 жыл жиірек ұшырасады.

Есім ханнан кейін қазақ хандығының тағына Жәңгір хан (1645–1652) отырғаны айтылады. Ерлігі үшін халық оны «Салқам Жәңгір» деп атаған. Сондай-ақ хан ордасын Түркістан қаласында ұстау үрдісі Жәңгір хан тұсында басталғаны көрсетіледі.