Мұнда қырық деген сан жай ғана өтіріктің көптігін көрсеткен мөлшер сан
Қырық өтірік: халық қиялының еркіндігі мен тапқырлығы
Қырық өтірік — қазақ халық әңгімелерінің ішінде ең көпке мәлім түрлерінің бірі. Бұл әңгімені ертеден-ақ халықтың кәрі-жасы түгел білетіндей дәрежеге жеткен деуге болады. Мұндағы «қырық» саны нақты мөлшерден гөрі, өтіріктің көптігін білдіретін бейнелі ұғым. Іс жүзінде, әңгіменің қара сөзбен айтылған нұсқасын алсақ та, өлеңмен айтылғанын алсақ та, өтірік қырықпен шектелмейді — көбіне одан да көп болып өрбиді.
«Өтіріктің» мәні неде?
Бұл әңгімелердің басты өзгешелігі — халықтың тапқырлықты, жүйріктік пен шешендікті өнер деп танып, соны сүйгенін айқын көрсетуінде. Қырық өтірік халық фантазиясының тереңдігі мен шапшаңдығына дәлел болады: ол тек өмірде бар нәрсені ғана сөз қылмайды, болса екен деген арманды да, тіпті мүмкін еместі мүмкін етіп көрсететін қиялды да әңгімеге айналдырады.
Мұндағы өтіріктер — құр «болмасты айтқан» шылғи қисынсыздық емес. Олардың ішінде адамның ақылының ізденгіш, шарлағыш серпіні байқалады. Адам жанды-жансыз табиғатты өзіне өзгеше түрде бағындырғысы келетіндей, әр алуан жорамал құрып, қиялға ерік береді.
Еркін қиялдың жарқын мысалдары
Мысалы, «құрықты қайық еттім, пышақты күрек еттім», «қарға міндім», «инелікке мініп, түлкі қудым», «түлкіге жүгімді арттым» дейтін тіркестердің бәрі — табиғатты «айтқанымнан шықпайтын» күшке айналдырсам деген қиялдан туады.
Құралды өзгертеді: құрық — қайық, пышақ — күрек.
Мінетінін ауыстырады: қарғаға, инелікке міну.
Жыртқышты бағындырады: түлкіге жүк арту, түлкі қуу.
Мүмкін еместі мүмкін етеді: құстай ұшу, балықтай жүзу.
«Аспанда құстай ұшсам», «суда балықтай жүзсем», «алты айлық жолды алты-ақ аттасам» деген арман бұрынғы заманда қиял ғана еді; мұндай өнерді ертегі ғана баяндайтын. Ал кейінгі дәуірде, адамзат талпынысының арқасында, осының кейбірі шындыққа айналып, қол жеткен табысқа айналды.
Неге күлеміз, неге таңданамыз?
Әрине, қырық өтіріктегі сөздің бәрі өмірде дәлме-дәл орындалады деп ешкім айтпайды. Бірақ бұл әңгімелердің түбінде үлкен мән бар: адамның табиғат туралы қиялы, еркін ойы, шексіз мүмкіндікті аңсауы көрінеді. Айтылғандар әзірше шындықтан алыс болғандықтан, «болмасты болды» деп, қисынсызды қиыстырып айтуына еріксіз күлесің, сонымен бірге тапқырлығына және қиялының жүйріктігіне тамсанасың.
Қырық өтіріктің тағы бір маңызды қыры — әңгіме айтушы кейіпкердің бейнесі. Көп жағдайда ол халық ортасынан шыққан, өзі кедей, елеусіз, көптің бірі, тіпті жетім бала болып суреттеледі. Мұның өз мәні бар: осы өнерді тудырушы да — халық. Сондықтан халық өз өкілін әрқашан шешен, тапқыр, ер, өнерпаз етіп көрсетеді.
Өнер мен биліктің тартысы
Осындай өнерпазбен қатар әңгіменің ішінде хан да жүреді. Ол — қатал, қанішер, баскесер бейнедегі хан. Бірақ өнерпаз бала сол ханның өзін де өз өнеріне бағындырып, сөзден тосып, қашар жер қалдырмайды. Қысымшылық жасамақ болған ханның өзі қысылады: жер таусылып, бермесін беруге мәжбүр болады.
Осыдан бір ой туады: өнер қара тастай қатал билікті де жеңеді, ал өнерге бөгет болатын нәрсе жоқ.