Оған дарынды орал казактарының фольклорын қосыңдар
Орал қаласы: географиясы, табиғаты және көпұлтты келбеті
Орал қаласы — Батыс Қазақстан облысының әкімшілік орталығы. Ол Қазақстанның солтүстік-батысында, Каспий ойпатының солтүстік беткейінде орналасқан. Қала Ресей Федерациясының Астрахань, Волгоград, Саратов, Самара және Орынбор облыстарымен, сондай-ақ Қазақстанның Атырау мен Ақтөбе облыстарымен шектеседі.
Аумағы мен өлшемі
Жақын маңдағы елді мекендерді қоса есептегенде қала аумағы 700 км²-ден асады. Солтүстіктен оңтүстікке қарай шамамен 8 км, батыстан шығысқа қарай 12 км.
Халық және инфрақұрылым
Қалада 100-ден астам ұлт өкілі тұрады. Халық саны шамамен 240 мың. Тұрғын үй қоры 4 млн м²-ден асады, ал ағаш егістері 6000 гектар аумақты қамтиды.
Өзендер мен жасыл белдеу
Орал қаласы Жайық өзенінің орта ағысындағы оң жақ жағалауында орналасқан. Өзен бойы көкмайса шалғынға, ағаш пен бұтаға бай. Қала маңында Жайыққа құятын Шаған мен Деркөл өзендерінің табиғи ерекшеліктері де мол. Зачаганск пен Круглоозерное елді мекендері арасында Свистун гора деп аталатын үстірттеу жер көзге бірден түседі.
Орал — жас көшеті көп қала: мұнда екі тоғай мен үлкен бақ бар. Қала маңының флорасы алуан түрлі, дәрілік өсімдіктер де кездеседі. Сонымен бірге түрлі саңырауқұлақ түрлері өседі.
Жануарлар әлемі және балық қоры
Өңірдің жануарлар дүниесі де бай: қоян, түлкі, қасқыр, күзен секілді жабайы аңдар, сондай-ақ құстардың көптеген түрі бар. Өзендер мен көлдер балыққа толы: шортан, ақбалық, жайын, майшабақ, ақмарқа және басқа да түрлер жиі кездеседі.
Климат
Жергілікті климат қыста қатты аязымен, жазда аптап ыстығымен ерекшеленеді. Көктем мен күзде ауа райы салыстырмалы түрде жұмсақ болады.
Тарихы: неолиттен бүгінге дейін
Шежіресі тереңге кететін Орал қаласының тарихына шамамен 400 жыл толды. Еуразия даласының нақ ортасына жақын орналасқан бұл өңірде неолит дәуіріне жататын археологиялық олжалар табылған.
Ежелгі тайпалар мен алғашқы қоныстар
Біздің заманымызға дейінгі I мыңжылдықта көшпелі қоғам өркендеген кезеңде бұл өлкеде савроматтар мен сарматтар тайпалары мекендеген. Ал алғашқы қалашықтардың қалыптасуы Жайық бойындағы сармат-алан және оғыз-пешенег тайпаларымен байланыстырылып айтылады.
Қалашықтан қалаға: Яицкий городок және атаудың өзгеруі
XIV–XV ғасырларда Ресей мемлекеті құрылып, феодалдық қатынастар қарқынды дами бастаған шақта Жайық өңірі қашқын шаруалар мен посад адамдары қоныстанған аймаққа айналды. Осы кезеңде қалашықтар салына бастайды.
Шамамен 1613 жылдары Орал қалашығы туралы деректер жиілей түседі. Алғашында ол Яицкий городок аталған. Кейін Екатерина II-нің бұйрығымен атауы өзгертіліп, бүгінгі Орал деген атпен белгілі болды.
Көтерілістер дәуірі
1773–1775 жылдары Емельян Пугачев бастаған шаруалар соғысы басталып, патшалық Ресейге зор сілкініс әкелді. Бұдан кейін Сырым Датұлы бастаған қазақтардың отаршыл саясатқа қарсы көтерілісі болды, ол қатігездікпен басып-жаншылды.
ХХ ғасыр басы: саяси шиеленіс және жаңа билік
XIX ғасырдың соңы мен ХХ ғасырдың басында Орал өнеркәсібі дамыған мәдени орталыққа айналды. 1905 жылы мұнда қазақ ұлттық және социал-демократиялық ұйымдар пайда болды. Патша өкіметі құлағаннан кейін билік Кеңес өкіметіне өтті.
Азамат соғысы жылдарында Орал Кеңес өкіметі үшін маңызды тірек қалалардың бірі болды. Бұл кезеңдегі күрделі жағдайға бір жерде қызылдар, ақтар, Алашорда қозғалысы өкілдері, кедей шаруалар мен жұмысшылардың қатар өмір сүруі әсер етті. Ұрандармен келген төңкеріс қоғамды бір сәтте «бақытты» ете алмайтынын уақыт көрсетті: зорлық-зомбылық миллиондаған адамның өмірін қиды.
Бұл жылдардағы тұлғалар қатарында В. И. Чапаев, М. В. Фрунзе, И. С. Кутяков, Б. Қаратаев, Г. Жуков сияқты есімдермен бірге Жанша мен Халел Досмұхамедовтер, М. Бородин, М. Дулатов, А. Байтұрсынов, С. Сейфуллин және басқа да қайраткерлер аталады. Олардың бір бөлігі мақсатқа қарумен жетуді қолдаса, енді бірі мәселелерді бейбіт жолмен шешуді армандады.
Әкімшілік өзгерістер
1920 жылдың тамызында Қазақ автономиялық республикасы құрылды. Оның басында М. Мырзағалиев, С. Меңдешев, О. Исаев секілді жерлестеріміз болғаны айтылады.
1932 жылғы 10 наурызда Батыс Қазақстан облысы құрылып, орталығы Орал қаласы болып бекітілді.
Ұлы Отан соғысы жылдары
Соғыс кезінде Орал Сталинград майданына ең жақын тылдың бірі болды. Мұнда орталық аймақтардан 14 қорғаныс кәсіпорны мен 20 госпиталь көшірілді, әскери құрылымдар жасақталып, майданға аттанды.
Өңірден 39 адам Кеңес Одағының Батыры атанды. Орал әуе клубының түлегі Л. Беда бұл атақты екі мәрте алды. Шығыс әйелдері арасындағы батырлардың бірі — жерлесіміз Мәншүк Мәметова.
Қаланың сәулеті мен тарихи мұрасы
Оралдың сырт келбеті бірегей: тарихи және заманауи ғимараттар үйлесімі қаланың қайталанбас кескінін қалыптастырады. Қазақстандағы ең көне қалалардың бірі ретінде Оралдың тарихи мұрасын сақтау бағытында көптеген игі іс атқарылып жатыр, дегенмен шешімін күтетін мәселелер де бар.
Тарихи нысандар
- Е. Пугачевтің үйі
- Әкімшілік орналасқан тарихи ғимарат
- Ескі собор
Заманауи келбет
- Абай және Мәншүк Мәметова ескерткіштері
- Әуе және теміржол бекеттері
- Ықшам аудандар мен биік ғимараттар
Мәдениет: көпұлтты рухани кеңістік
Орал мәдениеті — ғасырлар бойы осы өңірде өмір сүрген көп ұлттардың рухани тәжірибесінің жиынтығы. Оның шырқау биігі XIX ғасырда айқын байқалды: сауда мен өнеркәсіптің дамуына ілесіп, театрлар, музейлер, кітапханалар, басылымдар пайда болды.
Өнерпаздар мен музыкалық дәстүр
Халық композиторлары Дәулеткерей мен Құрманғазы, Дина Нұрпейісова және басқа да орындаушылар — Орал өңірінің мақтанышы. Бұл рухани қазынаға орал казактарының фольклорлық мұрасын да қосуға болады.
Ғалымдар мен қаламгерлер ізі
Өңірдің табиғаты мен халық өнерін орыс және батыс елдерінің ғалымдары зерттеп, жоғары баға берген. 1833 жылы А. С. Пушкин келіп, «Қозы Көрпеш — Баян сұлу» дастанының нұсқаларын жазып алған. Зерттеу жүргізгендердің қатарында А. Левшин, П. Рычков, шетелдік ғалымдар П. Паллас, Ч. Георги, Д. Эльтон, Д. Касталь бар.
Әр жылдары Оралға Г. Державин, В. Жуковский, Т. Шевченко, А. Плещеев, Л. Толстой, В. Короленко секілді қаламгерлер де келген. Татар классигі Ғ. Тоқайдың шығармашылық жолы Оралдан басталғаны айтылады, ал мысалшы И. Крыловтың балалық шағы осы қалада өткен.
Бүгінгі мәдени өмір
Қазіргі таңда қалада қазақ және орыс драма театрлары, филармония, 4 мұражай, 6 кинотеатр, 11 мәдениет сарайы мен клуб жұмыс істейді. 24 кітапхананың қоры 1 миллион томнан асады.
Батыс Қазақстан: Еуропа мен Азия түйіскен өлке
Тамаша орманы мен өзені, кең даласы бар Орал өңіріне қош келдіңіздер. Бұл — Еуропа мен Азияның түйіскен тұсында орналасқан, өркениеттің жетістіктері мен табиғаттың бастапқы қалпы үйлесім тапқан аймақ. Мұнда болған адам табиғаттың сұлулығына назар аудармай өте алмайды.
Өлкенің қысқаша паспорты
- Аумағы
- 151,3 мың км²
- Халық саны
- 606,5 мың адам
- Әкімшілік орталық
- Орал қаласы (227,4 мың адам)
- Шектесетін өңірлер
- Қазақстан: Атырау, Маңғыстау, Ақтөбе. Ресей: Орынбор, Самара, Саратов, Волгоград, Астрахань.
Су жүйесі және Шалқар көлі
Облыс аумағымен Еуразияның ірі күретамырларының бірі — Жайық өзені, сондай-ақ Шаған мен Деркөл және ондаған шағын өзен ағып өтеді. Көлдер де көп. Ең ірісі әрі көркемі — аумағы шамамен 200 км² болатын Шалқар көлі, сондықтан оны өңірдің «тұзды інжу-маржаны» деп атайды.
Орал қаласының негізі және көне аудандары
Орал — Қазақстандағы ең көне қалалардың бірі. Ол Жайықтың оң жағалауы мен Шаған өзені құятын саға маңында орналасқан. Ресми деректер бойынша қала 1613 жылы негізі қаланған. Әуелде ол Ресей мемлекетінің дала көшпенділерінің шапқыншылығынан қорғануына арналған әскери бекіністердің бірі болып, Яик қалашығы деп аталған. 1773–1775 жылдардағы Пугачев көтерілісінен кейін Екатерина II-нің бұйрығымен атауы өзгертілді.
Қаланың ең көне бөліктерінің бірі — Курени ауданы. Бір кездері Жайық жағасына алғашқы тұрғындар осы маңға үй салған. Кейінірек тұрғызылған кейбір үйлер бүгінге дейін сақталған.
Ескерткіштер мен тарихи орындар
Қалада өскелең ұрпақ үшін құнды мұра саналатын, тарихшыларды да қызықтыратын оннан аса тарихи-мәдени ескерткіш бар. Олардың ішінде Е. Пугачевтің мұражай-үйі, 1751 жылы салынған Михаил-Архангель соборы, Орал казак әскерінің 300 жылдығына арналған Құтқарушы Христос храмы және Алаш-Орданың Батыс бөлімін басқарған Халел мен Жанша Досмұхамедовтер және басқа да көптеген тұлғалар білім алған реалды училище ғимараты аталады.
Тұлғалар мекені
Әр кезеңде бұл қалада И. А. Крылов, А. С. Пушкин, В. А. Жуковский, В. И. Даль, Т. Г. Шевченко, М. Өтемісов, С. Сейфуллин, С. Мұқанов сияқты тұлғалар болғаны айтылады. Сондай-ақ М. Шолохов, Ж. Молдағалиев, А. Сәпсенов секілді қаламгерлер өңірден тақырып жинап, шығармаларына арқау еткен.
Орал өңірі — Құрманғазы, Дәулеткерей, Мұхит, Дина сынды композиторлардың, Хадиша Бөкеева, Роза Жаманова, Рарифолла Құрманғалиев секілді өнер саңлақтарының, ақын-жазушылар Хамза Есенжанов, Тайыр Жароков, Қадыр Мырза Әлінің, сондай-ақ Шығыс қызы атанған алғашқы Кеңес Одағының Батыры Мәншүк Мәметованың туған жері.
Қонақжай өңірге шақыру
Еуропа мен Азия шекарасындағы қонақжай Батыс Қазақстан облысы өз қонақтарын әрдайым күтіп алады. Табиғаты көркем, тарихы терең, мәдениеті бай Орал өңірі — сапарға да, зерттеуге де, тынығуға да лайық мекен.