Оларға ұқтыр, байғызға алғыс айтсын
Патшаның бұйрығы және орындалмайтын тілек
Жер бетіндегі адам баласы мен аң-құсты түгел билеген Сүлеймен атты патша әйелін ерекше жақсы көріпті. Әйелі не сұраса да, патша орындап беруге даяр екен.
Бір күні еріккен әйелі: «Маған тек қана құстың сүйегінен сарай салдырып бер!» — депті.
Сол сәтте-ақ Сүлеймен патша шабарманы қаршығаны шақырып алып, құс атаулыны тегіс жинап келуді бұйырады.
Жиналысқа келмеген байғыз
Патшаның әйелінің сөзін дуал үстінде отырған жұдырықтай байғыз естіп қояды. Қаршыға ой мен қырды шарлап, құстарды түгел жинап әкеледі.
Сүлеймен патша сыртқа шығып, алдына келген құстарды түстеп, түгендей бастайды. Сол кезде байғыздың жоқ екенін байқайды.
«Байғыз қайда?»
Патша қаһарланып сұрағанда, қаршыға байғыздың келмей қалған себебін жеткізеді: «Біраз шаруам бар еді» — депті байғыз.
Ашуы басылмаған патша: «Тірі болса — өзін, өліп қалса — өлігін алып кел!» — деп, қаршығаны қайта жұмсайды.
Қорқыту мен жауапкершілік
Қаршыға зулап барып байғызға жетеді де, патшаның әмірін айтады. Байғыз болса: «Жұмысым әлі біткен жоқ. Жұдырықтай мені патша қайтеді?» — деп қарсыласады.
Бірақ патша бұйрығын орындамай қайтпайтын қаршыға: «Өз еркіңмен жүрмесең, зорлап алып кетемін» — деп күш көрсетеді. Амалы қалмаған байғыз еріксіз келісіп, қаршығаның соңынан ілеседі.
Бұл жерде бір ғана құстың тағдыры шешілмей тұр: байғыздың ақылы жете ме, әлде патшаның қаһары жете ме?
Байғыздың екі есебі
Бірінші сұрақ: өлі көп пе, тірі көп пе?
Алдына келген соң, Сүлеймен патша: «Бір шақырғаннан неге келмедің?» — деп сұрайды.
Байғыз: «Үйде жатып ой ойладым, тақсыр» — деп жауап береді.
Патша оның ойын сұрағанда, байғыз: «Дүниеде өлі көп пе, тірі көп пе — соны есептедім» — дейді.
Байғыздың қорытындысы: «Қанша есептесем де, өлінің біреуі артық бола береді.»
Патша келіспей: «Тірінің біреуі артық» — деп дау айтады.
Сонда байғыз былай түсіндіреді: түске дейін ұйықтап жататындарды да, ояу жүрсе де қалғып жүретіндерді де «өліге қостым», өйткені олар ештеңе тындырмайды, ештеңе ойламайды.
Екінші сұрақ: еркек көп пе, ұрғашы көп пе?
Патша: «Бұл қулықпен құтылмайсың. Дәлелің болмаса, қаршығаға мойныңды үздіремін!» — деп қаһарланады.
Зәресі ұшқан байғыз сауға сұрап, тағы бір есебін айтады: «Дүниеде еркек көп пе, ұрғашы көп пе — соны да есептедім. Ұрғашының біреуі артық шықты.»
Патша мұнымен де келіспей, әйелден еркектің біреуі артық екенін айтады. Сонда байғыз: «Еріккен әйелдің тіліне еріп, өз ақылымен іс қылмаған еркекті де әйел қатарына қостым» — деп жауап береді.
Патшаның ойы өзгерген сәт
Байғыздың сөзі Сүлеймен патшаны ойландырып тастайды. Ол өз әрекетінің мәнін түсінеді: еріккен әйелдің ермегіне еріп, кінәсіз құстарды қырып, сүйектен сарай салдырмақ болғаны — орны толмас ағаттық еді.
Патша мойындайды: «Құстың сүйегі сарай салуға шыдай ма — оны да ойламаппын. Не істесең де алдымен ойға салу керек екенін ұмытыппын.»
Байғыздың қысқа ғана ескертпесі: «Ойлан, тақсыр, ойлан!»
Құстардың амандығы және байғыздың қадірі
Сүлеймен патша қаршығаға бұйырып: құстардың бәрін босатуды және олардың байғызға алғыс айтуын жеткізуді тапсырады. Байғыз өз басын ажалға тігіп тұрып, құстарды қырғыннан арашалап қалған еді.
Аңыздың түйіні
- Ақыл — қаһардан күшті: бір ауыз сөз үлкен қателікті тоқтата алады.
- Билік те ойсыз кетсе, обалға ұрындырады.
- Елге пайда тигізу үшін кейде тәуекелге баруға тура келеді.
Содан бері құс атаулы байғызды қастерлеп жүреді екен. Ал осы оқиғаны құстар ұмытпасын деп, байғыз түн ішінде ызыңдап, ұйқы көрмейді дейді.