Манағы дауыс
Хан мен уәзірдің ұлдары
Ертеде бір хан өмір сүріпті. Оның қырық уәзірі болыпты. Хан да, бас уәзірі Ахметбек те көпке дейін бала сүймей жүріп, бір күні екеуінің де әйелдері ұл табады. Хан баласының атын Хасен қойса, уәзірі баласына Ахметбек деп ат қояды.
Екі баланы туғаннан бірге тәрбиелеп, қатар оқытады. Он бес жасқа келгенде екеуі де ілімге жетік, үлкен ғалым атанады.
Жұмбаққа толы хабар
Бір күні олар кітаптан бір ханның қызы жазған хабарды көреді. Онда: пәлен жерде, пәлен шаһарда хан қызының бір жұмбағы бар екені айтылады. Жұмбақты шешкен адамға қыз тиеміз, ал шеше алмағанның басы алынады делінген.
Бұған дейін талай жан барып, жұмбақты шеше алмай, ажал құшқан екен. Осыны естіген Хасен мен Ахметбек: «Неше жыл оқыдық, өлсек те осының жолында өлейік; болмаса жұмбақты шешіп, қызды алып қайтайық» деп жолға шығады.
Ниет
- Жұмбақты шешу арқылы білімді дәлелдеу.
- Тәуекелге бел буып, тағдыр сынағына қарсы тұру.
- Дос ретінде бір-біріне сүйену.
Иесіз сарайдағы түн
Жолшыбай олар елсіз жерге тап болады. Ауыл да, жан да көрінбейді. Әбден титықтап келе жатқанда алдарынан сәнді, үлкен сарай үй шығады. Қуанып кірсе — ішінде адам жоқ, бірақ бәрі тап-таза, жинақы.
Түсініксіз жайлар
- Аттарын байлайын десе, аттары өздігінен доғарылып қалады.
- Шай дастарқаны әзір тұр, шай өзінен-өзі құйылады.
- Сыртқа шықса, аттары отқа жайылып жүреді.
- Ішке кірсе, екі төсек салынып қойылған.
Екеуі үрейленіп, екі бөлек төсекке жатпай, бір төсекке жатып, түнімен ұйықтамайық деп келіседі. Ұйқы қашсын деп Хасен Ахметбектен әңгіме сұрайды. Ахметбек ұзақ хикая айтып жатқанда, таңға жақын Хасен көзі ілініп кетеді.
Бұрыштардан шыққан дауыстар
Ахметбек ояу жатады. Бір кезде сарайдың бір бұрышынан дауыс шығады: «Бұл екеуі қайда барады?»
Екінші бұрыштан: «Пәлен ханның қызының жұмбағын шешеміз деп барады. Жұмбақты Ахметбек шешеді. Қызды алады. Бірақ қайтарда оларды өлтіріп, қызды мен аламын» дейді.
Зұлымның жоспары
- Қайтарда оларды осы сарайда тамақтанғанда өлтіру.
- Егер мұнда қонбаса, қара арғымақ болып шығып: қыз мінсе — алып қашу, ал жігіт мінсе — тулап жығып өлтіру.
- Күміс бұлақ болып ағып жатып, жолшылар ішкенде — қыздан басқасына у болып тию.
- Ең соңында қыздың үйіне жеткенде, жылан болып келіп шағып өлтіру.
Тағы бір дауыс: «Ахметбек сенің бәрін естіп жатыр, айтқаныңның бәрін істетпейді» дейді.
Сонда әлгі зұлым: «Егер Ахметбек осыны біреуге айтса, қара тас болып қатсын» деп қарғап жібереді.
Жұмбақ шешілген сәт
Таң атқанда олар шай ішіп, сапарын жалғастырады. Бірнеше күн жүріп, жұмбақ айтатын ханның еліне жетеді. Хан оларды құрметпен қарсы алып, бөлек үй тіктіріп береді.
Жұмбақ
Үш жолдас болыпты: біреуінде дүниежүзін көретін құрал, екіншісінде көзді ашып-жұмғанша кез келген жерге ұшып жететін құрал, үшіншісінде өлген адамды тірілтетін құрал бар екен. Бір күні көретін құрал арқылы бір байдың қызы өлгенін, көміп жатқанын көріп, үшеуі сол жерге жетіп, қызды тірілтеді. Бай разы болып, қызын солардың біріне бермек болады. Енді қыз қайсысына тиюі керек?
Ахметбек тұрып: «Таңдау қыздың өзінде. Қыз қайсысын сүйсе, соған тиюі керек» дейді. Бұл жауап дұрыс болып шығады.
Қыз Ахметбекті таңдайды. Бірақ Ахметбек қызды өзі алмай, досы Хасенге береді. Бұған дейінгілер «тірілткенге тисін», «көргенге тисін», «жеткенге тисін» деп дауласып, ханның қаһарына ұшырап, бастары алынған екен.
Қайтар жолдағы сынақ
Хан қызына мол жасау артып, жігіттер қосып, жолға шығарып салады. Қонар уақыт таяғанда олар әлгі жолдағы иесіз үйге жақындайды. Хасен қонайық десе, Ахметбек үзілді-кесілді тоқтамауды талап етеді.
Хасен ашуланып: «Шаршап келгенде, баяғы рақат үйге неге қондырмайсың?» деп өкпелейді. Ахметбек: «Мен саған қастық ойламаймын. Айтқанымды істей бер» деп қана жауап береді.
Екі елес
- Алдарынан «күміс бұлақ» ағып жатады. Хасен сол жерде қонайық дегенде, Ахметбек дұға оқып, суды қамшымен тартып қалады — бұлақ ғайып болады.
- Кейін шылбырын сүйреткен ер-тоқымды қара арғымақ шыға келеді. Хасен ұстайық деп ұмтылғанда, Ахметбек оны да қамшымен тартып қалады — арғымақ та жоқ болады.
Хасен ренжіген сайын Ахметбек үндемей жүре береді. Ақыры олар аман-есен еліне жетіп, бірнеше күн той жасайды.
Жылан және ауыр айып
Ахметбек түнде ұйықтамай, Хасеннің үйінде жатып, зұлымның «жылан болып келем» деген соңғы қатерін аңдиды. Бір күні таңға жуық қалғып кеткен сәтінде Хасеннің әйелі шошына айқай салады.
Ахметбек көзін ашса, әйел талып қалыпты. Төсектен жаңа ғана түскен қара шұбар жылан босағаға қарай жылжып барады екен. Ахметбек атып тұрып, жыланды өлтіріп, босағаға тығып қояды да, әйелдің бетіндегі шаққан жердің уын сорып, түкіріп тастайды.
Сол сәтте Хасен оянып: «Ұйықтап жатқанымда әйелімнің бетін сүйдің!» деп ашуға мініп, Ахметбекті қаралайды.
Шындықтың бағасы
Ахметбек болған оқиғаның бәрін бастан-аяқ түсіндіреді: жолдағы иесіз сарайда естіген дауыстарды да, зұлымның жоспарларын да, босағаға тығып қойған жыланды да көрсетеді.
«Мен әйеліңді қызғанып сүйгенім жоқ. Жыланның уын қайтару үшін ғана сүйдім» дейді.
Бірақ сарайда айтылған қарғыс күшін көрсетіп, Ахметбек соңғы сөзін айтып үлгерген сәтте қара тас болып қатып қалады.
Хасен мен әйелі еңіреп жылап, бақшаның ішінен жақсы орын жасап, тасты сонда қойып, сақтап отырады.
Екі жылдан кейінгі тәуекел
Екі жыл өтеді. Хасеннің бір ұлы дүниеге келіп, ол да екі жасқа толады. Бір күні Хасен бір бақсыны ертіп келіп: «Ахметбекті тірілтуге бола ма?» деп сұрайды.
Бақсы: «Баланы тірідей тастың үстіне тұрғызып, қан шығарсаң — тіріледі» дейді.
Хасен мен әйелі ақылдасып: «Басымыз жас, бала тағы табылар. Бірақ Ахметбектей жолдас табылмас» деп, ауыр шешімге келеді. Баланы жетелеп әкеліп, тасқа тұрғызып, екі жағынан ұстап тұрып қан шығарады.
Сол сәтте Ахметбек орнынан ұшып тұрады. Екеуі кезек-кезек көрісіп, амандасып, оны үйіне ертіп келеді.
Түйін
Ахметбек кейін өзі сүйген бір қызын алып, ел ішінде өмір сүреді. Екі дос қайта табысып, тату ғұмыр кешеді.
Оқиғаның өзегі
- Білім — жұмбақты шешкен күш.
- Сабыр — жолдағы қауіптен сақтаған қорған.
- Достық — шындық үшін құрбандыққа барғызған қасиет.
- Сөз — қарғысқа да, құтқаруға да айналатын жауапкершілік.